Choose period
January 28, 1573

The Warsaw Confederation

Historical context

The declaration of the Warsaw Confederation was approved on January 28, 1573, at the Convocation Sejm held in Warsaw after the heirless death of King  Zygmunt II August (Sigismund II Augustus)  and prior to the first free election of a monarch. The Sejm was convoked in order to lay down the principles for electing the monarch, to carry out a review of the Rzeczpospolita’s constitutional arrangements, and to determine the bases for their possible amendment.

 

The signatories of the ceremonious document – affixed, as seen below, with numerous seals – regulated the most urgent matters. One of them is dealt with in points 3 and 4 – namely, the guarantee to uphold peace between the adherents of the diverse confessions then practised in the Rzeczpospolita (Commonwealth) The signatories mutually swore to oppose any and all attempts to initiate persecutions for reasons of religion. At the same time it was stressed that religious matters could not be used as a pretext for undermining the social order.

 

Of surpassing significance for the origins of the provisions upholding religious freedom was the fact that among the leading candidates to the vacant throne was the son of the French king, Henry (de Valois) who had been charged with having directly participated in the slaughter of French Protestants (Huguenots) during the St. Bartholomew’s Day Massacre of August 23-24, 1572 in Paris. In accordance with the stipulations of the Warsaw Confederation, when Henry indeed was elected to the throne of the Rzeczpospolita (in May, 1573), the Polish delegation that traveled to France demanded of the king-elect that he swear an oath to uphold the principles of the Warsaw Confederation. Henry did so in Notre Dame Cathedral in September that year.

The fact that freedom of religion was made part of the Henrician Articles attests that the provisions of the Warsaw Confederation were to remain binding indefinitely, rather than only during the interregnum and Henry’s reign.

Document text

My, Rady Koronne, duchowne i świeckie, i rycerstwo wszystko, i stany insze jednej a nierozdzielnej Rzeczypospolitej z Wielkiej i z Małej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kijowa, Wołynia, Podlasia, z Ziemie Ruskiej, Pruskiej, Pomorskiej, Żmudzkiej, Inflanckiej i miasta koronne.
 
1. Oznajmujemy wszystkim wobec komu należy ad perpetuam rei memoriam , iż pod tym niebezpiecznym czasem, bez  króla pana zwierzchniego mieszkając, staraliśmy się o to wszyscy pilnie na zjeździe warszawskim, jakobyśmy przykładem przodków swych sami między sobą pokój, sprawiedliwość, porządek i obronę Rzeczypospolitej zatrzymać i zachować mogli. Przetoż statecznym, jednostajnym zezwoleniem i świętym przyrzeczeniem sobie to wszyscy spólnie, imieniem wszystkiej Rzeczypospolitej obiecujemy i obowięzujemy się pod wiarą, poczciwością i sumnieniem naszym.
 
2. Naprzód żadnego rozerwania miedzy sobą nie czynić ani dysmembracyi żadnej dopuścić, jako w jednej, nierozdzielnej Rzeczypospolitej ani jedna część bez drugiej pana sobie obierać, ani factione privata z inszym narabiać. Ale podług miejsca i czasu tu naznaczonego zjechać się do gromady koronnej i spólnie a spokojnie ten akt electionis podług wolej Bożej do skutku słusznego przywieść. A inaczej na żadnego pana nie pozwalać, jedno z takową pewną a mianowitą umową: iż nam pierwej prawa wszystkie, przywileje i wolności nasze, które są i które mu podamy post electionem , poprzysiąc ma. A mianowicie to poprzysiąc pokój pospolity między rozerwanymi i różnymi ludźmi w wierze i w nabożeństwie zachowywać i nas za granicę koronną nigdy nie ciągnąć żadnym obyczajem ani prośbą królewską swą, ani solutione quinque marcarum super hastam , ani ruszenia pospolitego bez uchwały sejmowej czynić.
3. Przetoż powstać przeciwko każdemu takiemu obiecujemy, kto by albo miejsca i czasy inne do elekcyi sobie obierał i składał, albo tumultować na elekcyi chciał, abo lud służebny privatim przyjmował, albo elekcyi onej zgodnie od wszytkich conclusae sprzeciwiać się śmiał. A iż w Rzeczypospolitej naszej jest dissidium niemałe in causa religionis christianae , zabiegając temu, aby się z tej przyczyny miedzy ludźmi sedycyja jaka szkodliwa nie wszczęła, którą po inszych królestwach jaśnie widzimy, obiecujemy to sobie spólnie pro nobis et successoribus nostris, in perpetuum, sub vinculo juramenti, fide, honore, et conscientijnostris, iż którzy jesteśmy dissidentes de religijne pokój miedzy sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w Kościelech krwie nie przelewać ani się penować, confiscatione bonorum , poczciwością, carceribus et exilio i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego progressu żadnym sposobem nie pomagać.I owszem, gdzie by ją kto przelewać chciał, ex ista causa zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretekstem dekretu albo za postępkiem jakim sądowym, kto to czynić chciał.
 
4. Wszakże przez tę konfederacyją naszę zwierzchności żadnej nad poddanymi ich, tak panów duchownych, jako i świeckich, nie derogujemy i posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psujemy. I owszem, jeśliby takowa licencyja gdzie była sub praetextu religionis , tedy jako zawsze było, będzie wolno i teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego tam in spiritualibus, quam in saecularibus podług rozumienia swego skarać. Aby wszystkie beneficia iuris patronatu Regi, praelaturarum ecclesiasticarum , jako arcybiskupstw, biskupstw i inszych wszelakich beneficyj były dawane nie inszym, jedno rzymskiego Kościoła klerykom, indigenis Polonis, juxta statutum ; a beneficia Kościołów greckich ludziom tejże greckiej wiary dawane być mają.
 
5. A iż to do pokoju wiele należy, aby dyferencyje inter status hamowane były, a miedzy stanem duchownym i świeckim jest niemała differencyja de rebus politicis temporalibus , obiecujemy wszystkie te między sobą componere na blisko przyszłym sejmie electionis. Sprawiedliwości porządek taki w mocy zachowujemy, jaki sobie które województwo doma spólnie postanowiło, albo jeszcze postanowi zgodnie, także i około obrony potrzebnej zamków pogranicznych.
6. A któżkolwiek się komu o pewny dług zapisał i do grodu firma inscriptione odpowiadać się poddał dobrowolnie, bądź przed śmiercią, albo już i po śmierci królewskiej, takowy każdy podług zapisu swego niechaj progressum iuris usitatum cierpi. A panowie starostowie będą powinni vigorehujus Generalis Confoederations sine omni dilatione  juxta usitatam formam sądzić, odprawować i egzekwować takowe kauzy sprawy, oprócz tych województw, które sobie formam sprawiedliwości i egzekucyjej specialem postanowili sub interregno albo jeszcze postanowić mają.
 
7. Inscriptiones wszelakie et resignationes bonorum perpetuas, coram authenticisactis factas et fiendas sub interregno, spólnym tej konfederacyi zezwoleniem umacniamy, aby sub interregno, począwszy od dnia śmierci królewskiej, nikomu in progressibus juris fatalia albo praescriptio nie szkodziła na potem do sprawiedliwości jego.

8. Także którzy mieli terminum brania pieniędzy na przeszłe Gody albo na nowe lato, albo na jaki czas już przeszły, ci wszyscy aby byli powinni brać swe pieniądze na pierwsze sądy, dali Pan Bóg po obraniu nowego króla, albo na pierwsze leżenie ksiąg.

9. Obiecujemy też to sobie, że na elekcyją naznaczoną jadąc, i na miejscu będący, i do domu się rozjeżdżając, gwałtu żadnego ludziom i sami między sobą czynić nie będziemy.

10. Te wszystkie rzeczy obiecujem sobie i na potomki swe chować statecznie i trzymać subfide, honore, et conscientijs nostris . A kto by się temu sprzeciwiać chciał i pokój a porządek pospolity psować, contra talem omnes consurgemus in eius destructionem.

A dla lepszej pewności tych wszystkich opisanych rzeczy przyłożyliśmy pieczęci swe do tego i rękoma własnymi podpisali. Actum Varsaviae in conventione regni generali, vigesima octavamensis Ianuarij, Anno Domini Millesimo Quingentesimo Septuagesimo Tertio.

Historia ustroju i prawa w Polsce do 1772/1795. Wybór źródeł, oprac. S. Godek, M. Wilczek-Karczewska, Warszawa 2006, s. 89–91.
We, the councils of the Crown, both clerical spiritual and seculartemporal, and the knighthood in their entirety, along with the other estates of the single and indivisible Rzeczpospolita, from Greater and from Lesser Poland, from the Grand Duchy of Lithuania, Kiev, Volhynia, Podlasie, and the lands of Ruthenia, Prussia, Pomerania, Samogitian, Livonia, together with the cities of the Crown:

1. Hereby announce to and before all concerned ad perpetuam rei memoriam that, during this insecure time, living without a king  as our superior Lord, we all have diligently sought at the  convention of Warsaw, by the example of our forebears, that we ourselves might retain and preserve the peace, justice, order, and defence of our Rzeczpospolita. Therefore, by firm and unanimous accord and sacred vow, we all hereby pledge this reciprocally, in the name of the Rzeczpospolita entire, and do commit ourselves upon our faith, decency, and conscience.

2. Firstly, to make no severance between ourselves, nor any dismembering to allow within the single and indivisible Rzeczpospolita, that no one part without the other elect a Lord for itself, neither any  factione privata  with others  make, whatsoever. But rather, in accord with the place and time as herein assigned, to arrive and gather into a Crown assembly, so that this act   electionis , by the will of God, be brought to sound effect. And in nowise to allow for any other Lord but by this clear and categorical agreement – namely, that he shall firstly vow to us to uphold all the rights, privileges, and liberties which are, and which we shall submit to him  post electionem . To wit that he vow to preserve the general peace between people sundered and differing in faith and worship, and never to draw us beyond the Crown’s borders, neither by any custom whatsoever, nor by his royal request, nor  solutione quinque marcarum super hastam, nor ever to make a levée en masse without a resolution of the Sejm.
3. Therefore we hereby promise to rise against every such who would ever choose and convene, at any other sites or times, for an election, or wish to cause tumult at an election, or receive the servant populace privatim , or, dare to oppose the election as conclusae by all in accord. And since there is in our Rzeczpospolita considerable dissidium in causa religionis christianae , then, to prevent lest any sedition ever so detrimental, such as we clearly see in other realms, be initiated amidst the people for this very reason, and thus we do hereby mutually promise to ourselves, pro nobis, et successoribus nostris, in perpetuum, sub vinculo juramenti, fide, honore, et conscientijs nostris, that we who be dissidentes de religione shall preserve the peace between ourselves and shed no blood out of differing faith and practices in the Churches, nor to penalize one another by confiscatione bonorum , denial of honour, or carceribus et exilio , nor to ever assist any suzerainty, or office, in respect of such an attempt in any manner whatsoever. And indeed, wherever any person should will to shed blood, ex ista causa we all need stand against anyone willing to do this, be it under the pretext of a decree, or by way of some judicial ploy.
 
4. Nevertheless, through this Confederacy of ours we derogate none of the suzerainties, be they of spiritual or temporal masters, over their subjects, nor do we corrupt the obedience of such subjects toward their lords. Indeed, should such licence anywhere be  sub praetextu religionis , then, as it has always been, so now may every lord punish his disobedient subject,   tam in spiritualibus, quam in saecularibus , as he deems fit. Thus, all the  beneficia iuris patronatus Regi, Praeaturarum ecclesiasticarum , the Archbishoprics, Bishoprics, and other benefices of all sorts, are to be given to no other clerics than those of the Roman Church,  indigenis Polonis, juxta statutum . And likewise the benefices of the Greek Churches shall be given to the people of the Greek faith.
5. And since peace depends in large measure on inhibiting the differences inter status , and because between the spiritual and the temporal estates there is considerable difference de rebus politicis temporalibus , we promise componere all these matters amongst ourselves at the soon to transpire Sejm electionis. We shall uphold as valid the order of justice which each voivodeship has jointly adopted for itself, or will adopt in mutual accord, as well as with heed to the needful defence of frontier castles.
 
6. And whosoever has on record incurred a certain debt to anyone else, and  firma inscription has submitted himself to appear at the magistrate’s voluntarily, either before or after the king’s death, may each such, according to his record, suffer the  progressum iuris usitatum . And the Gentlemen Starostas shall ought,  vigore hujus Generalis Confœderationis, sine omni dilatione, juxta usitatam formam, to adjudge, reconcile, and execute such causes, except for those voivodeships that have determined for themselves  sub interregno , or are still to determine, a  formam specialem  for justice and execution.
 
7.   Inscriptiones  of any kind,  et resignationes bonorum perpetuas, coram authenticis actis factas, et fiendas sub interregno, we hereby strengthen by joint permission of this Confederacy, lest it never henceforth be detrimental to anyone sub interregno, commencing with the day of the king’s death,  in progressibus iuris fatalia, or   praescriptio , his justice being harmed not.
 
8. Also, those who had a terminum for taking money for a past wedding, or for the new summer-time, or for some time that is past already: all those, so that they be obliged to take their money for the first adjudications, after the election of the new King, the Lord God willing, or for the first opening of the books.
9. We also promise to one another that in going to the appointed election, and being at the place, and upon returning to home, we shall do no violence to the people or amongst ourselves, whatsoever.
 
10. All of these things we promise to one another, and for our descendants, to be enduringly preserved, and kept   sub fide, honore, et conscientijs nostris . And he who would wish to oppose this, and to disturb the common peace and order,  contra talem omnes consurgemus in eius destructionem.

 And for the greater assurance of all these things herein described, we have placed our seals hereunto, and signed it in our own hands.  Actum Varsaviae in Conventione Regni Generali, vigesima octava Mensis Ianuarij, Anno Domini Millesimo Quingentesimo Septuagesimo Tertio.

 
Translated © by Tristan Korecki, Philip Earl Steele
Download the original text