Wybierz okres
4 grudnia 1836

Manifest Towarzystwa Demokratycznego Polskiego

Kontekst historyczny

Towarzystwo Demokratyczne Polskie, które wydało manifest z Poitiers, była jedną z najważniejszych organizacji politycznych emigracji polskiej. W większości tworzyli je byli powstańcy listopadowi, którzy wyjechali z kraju uciekając przed represjami po upadku powstania w 1831 r.

TDP było ugrupowaniem radykalnie demokratycznym i republikańskim. Jego program zakładał wywalczenie niepodległości poprzez wywołanie kolejnego powstania na ziemiach polskich. Główną siłę mieli w nim stanowić chłopi, poderwani do walki hasłami radykalnych reform społecznych, w tym przede wszystkim uwłaszczenia ich na uprawianej przez nich ziemi. Wstępem do powstania miało być uświadomienie chłopów za pomocą idei rewolucyjnych, czego dokonać mieli emisariusze TDP udający się do kraju. Jednocześnie, to w szlachcie TDP upatrywało winowajcę upadku dotychczasowych powstań. Niechęć tej warstwy społecznej do przeprowadzenia reform i osłabienia własnej pozycji powodowała, w opinii demokratów, że chłopstwo nie czuło się związane ze sprawą polską. Powstańcy pozostawali przez to zawsze mniejszością, niezdolną do wystawienia armii wystarczającej do pokonania państw zaborczych.

Manifest z Poitiers, ogłoszony w grudniu 1836 r., stanowi wyraz powyższych idei. Warto zauważyć, że w myśl idei liberalnych i demokratycznych, jak również historycznych Joachima Lelewela – jednego z najwybitniejszych członków TDP – manifest uznaje naturalną i przyrodzoną wolność i równość wszystkich ludzi. Podkreśla on nieodzowność równości wszystkich ludzi w przyszłej Rzeczypospolitej, a jednocześnie przyrodzoność demokratycznych rządów, których pozbawił ludzi feudalizm.

W skład TDP weszło wielu wybitnych emigrantów, którzy dążyli do wywołania na ziemiach polskich kolejnego powstania. Dość powiedzieć, że spośród trzech członków Rządu Narodowego, który ukonstytuował się w 1846 roku w ramach powstania krakowskiego, wszyscy mieli związki z TDP i organizowaną przez nie konspiracją.

Treść dokumentu

The rape of Poland only terminated the political existence of the state, without destroying the life of the nation. The constant efforts made since the Bar Confederation to recapture independence, the streams of blood shed for it in so many corners of the world, our current itinerancy, even the fierce relentlessness of Poland’s murderers and the universal compassion shown [us] by the peoples of the world bear unwavering witness that the Polish nation is alive and that it is sure of its future. Poland feels unextinguished power within itself, its resurrection is demanded by the people, its oppressors are afraid: and what bears such marks of universality cannot be false. The voice of humanity has always been the voice of God.

Poland’s great mission is not accomplished yet.

Ten centuries ago, Poland, having united many tribes, similar to one another in their genealogy, needs, languages and character, alone or within the narrow scope of a single estate preserved and nourished the Slavic democratic idea, obliterated and stamped out by foreign violence in other scions of this tribe; it shielded European civilisation and warded off with its own breast hordes of Tartars, Turks and Muscovites pressing to get into Europe. And when, on the one hand, human thought, emancipated in the West, declared war on the old order, while a new absolute power rose up in the North, in an effort to contain this autarchy Poland, perennial advocate of democratic ideas, the vanguard of European civilisation, faithful to its mission, was the first to fight, and in this fight she perished.

With its downfall, the sixty-million-strong Slavic family lost its only representative, the [Slavic] peoples its most loyal ally; having made an unholy pact on Poland’s grave, absolutism strengthened its power; and the universal renewal of European societies had to be stopped and postponed.

However, Poland’s political existence did not cease to be a European need, and our cause is not only a domestic one, but a universal cause of humanity.

Although Europe abandoned Poland in its most difficult contingency, we will not keep accusing it of being cold-hearted because history demonstrates that our homeland was not brought down by alien violence, but by the fatal flaws of our own society.

When the nation needed to expend the most effort to ward off invaders, its internal forces were already blighted by long-time anarchy. — For a long time the nobility had wielded power in Poland on the ruins of ancient communal self-rule; educating and developing itself, it had already for a long time encapsulated the whole life of the nation. The original national idea, confined to a small space, had to lose its mighty power. Once shared by all, liberty, equality, and fraternity became the exclusive privilege of a single estate; and the mass of the people driven away from political life, deprived of all rights, stripped of their property, themselves made into property inseparable from the land, could find no common purpose with the ruling estate. The interests of the nobility and the interests of the people were as opposite to each other as freedom to slavery and wealth to misery. This broken unity, national forces split in twain, produced a natural consequence – overall powerlessness. The privileged were not willing to abolish it by renouncing what they had appropriated and by doing conscientious justice to the oppressed. So, having no support in the enslaved and numbed masses, Poland was unable to repel its invaders.

All of her attempts to regain her lost independence show, on the one hand, the impotence of a self-contained estate and its stubbornness to preserve its spoils, and on the other hand, prove that a sense of liberties and a readiness to fight has not been extinguished in the masses as promises and hopes are being extended to them.

At Kosciuszko’s call, announcing a better future for the oppressed, the masses rushed to arms. The fields of Racławice and other memorable places testify to the courageous spirit of the Polish people. It was there that we saw the true advocates of sacrifice for the cause of the Motherland, who captured Muscovite cannons with scythes and spades. But the nobility’s unconquerable loathing of social reforms paralysed and frustrated this most sublime undertaking.

The November Revolution, having higher ambitions, encountered the same obstacles and met the same end. Its bad timing, the huge enemy forces, military mistakes, the treason of a number of commanders, the unfriendliness and bad faith of the neighbouring powers, especially the lack of reinforcements from France and England – these are either secondary or inconsequential reasons for its failure. The main reason for the wastage of so much effort was quite simply the stoppage and pushback against a movement that represented a solemn manifestation of the national spirit, aware of its great mission in human history. The inheritors of superstitions and representatives of the once-ruling estate, saw at first glance that once their acquisitions were undermined they would be undone if the original direction of the revolution was not undercut. Therefore, cunningly taking the reins of government, they turned the revolutionary movement into a simple military campaign instead of stirring up the masses and striking with the nation’s full force, they preferred to throw themselves into the arms of hypocritical cabinets, to beg for assistance from Poland’s half-murderers, to make deals even with the enemy; they preferred to kill the cause of the Motherland rather than part with their treasures. Through these despicable and counter-revolutionary actions they undermined the nation’s self-confidence, cooled its zeal, discouraged its courage. Descending once again into the grave, Poland saw among its sons both defenders and executioners; once again, it had been murdered not by the simple violence of invading hordes but by the egotism of the privileged.

Meanwhile, the people’s original flutter at the cry of the November Revolution portended the most glorious future. Unstopped, the movement would have produced inevitable consequences of its own: universal social emancipation, the sparking of a truly national war, and the unquestionable victory of the national cause. The people would have risen as one, clad its strong fist in iron, vanquished the invaders without any help from abroad, and Poland would have established its sovereign rule on universal fortune from the Oder and Carpathians to the Dnieper and Daugava, and from the Baltic to the Black Sea. For there is no power that a nation of twenty million, bound together by shared liberties, cannot defeat and prevail over.

The Polish people intuited this thought of salvation with its infallible instinct, while young minds were able to comprehend its full import. This very thought itself, rescued from the great debacle, went abroad with handful of émigrés, maturing in the enlightened West, in the future once again to develop in the homeland. It gave birth to the Polish Democratic Society.

Having demonstrated the need for social reform, the Society, in accordance with its founding charter of 17 March 1832, decided to work in the spirit of democratic principles to regain the independence of the country and to bring emancipation to its people.

In order to achieve these aims, the circumstances at the time required it, first and foremost, to rectify public opinion, continually misled by the undoers of the home cause, to expose the incompetence and bad faith of those who, over the course of the ten-month struggle, had self-righteously clothed themselves in the majesty of the people and still want to be viewed as the spokespeople of the national cause abroad — to shed light on the aspirations of the November Revolution and the cause of its downfall, to remind Europe of the nation’s still uncancelled rights, to protest against the treaties sanctioning the crime of Poland’s partition, to present in a new light Poland’s great civilizing mission, the real needs of the people and its unspent energy, to verbally explain, develop and spread among the exiles, in Poland and Europe, the truths that were constantly repeated during the struggle but could not be heard by the ranks of the army and the people because they were drowned out by the clangor of arms and the cunning voice of the leaders.
This work, despite numerous obstacles, has already been largely completed. It is difficult to gauge the extent to which the spread of democratic ideas has influenced the general condition of the Polish cause; however, within the small circle of émigrés we no longer see such persistent superstition as that which, by darkening our minds, thwarted past and recent attempts to recapture independence; the holdover of aristocratic misrule, faith in individuals, once tearing a single family of exiles into several warring factions, now gives way to faith in principles; the democratic lesson, increasingly better understood and put into practice thanks to the continual pondering of national history, has ceased to be synonymous with the preaching of anarchy and terrorism: it has gradually grown from a small embryo and destroyed the illusions that the aristocracy was using to shield its fatal intentions — a clear separation of two warring elements has finally occurred. The aristocracy, pushed away, beaten and recognised as an enemy of the national cause by the émigré community, has reached for diplomatic prevarication as its last resort, in order to prolong their prerogatives in the home country via what the gullible perceive as a patriotic effort; meanwhile, those who follow democratic principles, whose majority has gathered under the sole banner of their faith, intended to pay their debt to their homeland and to humanity in this, the surest, way.

Thus, the Society, having removed the obstacles in its vicinity and ensured that its principles are recognised and prevalent among their émigré brethren, having gained the necessities for political activity: moral and material resources, having finally entrusted to an elected body those external activities which, by their very nature, cannot be undertaken and carried out by the entire community, feels today that it is able to work harder, more effectively and more directly to achieve its principal goal.
The Society, embarking upon these broader activities, convinced that an open, conscientious, unambiguous presentation of its concepts can be the most certain guarantee of the righteousness of its intentions and of the effectiveness of its future efforts,  hereby decides to renew its political faith and to reveal its future prospects by [making] a public Act before Poland and Europe.

For half a century, the peoples of Europe have been forging their new destiny and seeking new conditions of social life on the ruins of the old order. This endeavour manifests itself today across the entire mental and political landscape, in all the undertakings and movements of the peoples, even in the concessions of governments, which are incapable of effectively rebutting the demands of the emancipators. The most illustrious defenders of the previous order, its most fear-ridden and most daring demolishers, people at the highest and the lowest rungs of the social hierarchy, all foretell or demand democracy, that is the abolition of privileges, the rule of equality.

This equality, once a vital foundation of social order among the Slavs, subsequently developed and shaped by the entire mass of Poland’s ruling estate, nowadays a light and a need of the age, so forcefully evoked and foreshadowing the total happiness of humanity, is the cardinal, unchanging guiding principle of our national Society, the emblem of its unity, the shared faith of all its members. For we are deeply convinced that a social order based on appropriation, in which a minority exploits the majority and reaps the benefits attached to social life while others are forced to bear only the burdens of life is the sole cause of our country’s misfortune and of humanity’s misery. As long as such an order, violating natural justice, continues to prevail, an internal struggle will go on between the oppressed and their oppressors, the masses doomed to backwardness, indigence and bondage and the small group of those who have seized all the benefits of society for themselves. The free and harmonious development of national forces cannot take place in the midst of such anarchy. Humankind has felt this. The law of equality, so far living only in the mind, must therefore be put into practice.
We draw our faith from this universal, infallible conscience of mankind, as we do from national thought.

All people, as sharing the same nature, have equal rights and equal duties: all are brethren, children of one father — God, all are members of one family — the human family.

Everyone has the right to pursue their happiness, to satisfy all physical, mental and moral needs, to develop and improve all of their faculties, and, as they work and develop their abilities, to share equally in all the benefits of life in society.

It is also every person’s duty to seek the happiness of others, to satisfy their needs and to help them develop their faculties, to limit their own interest by considering the happiness of others and of the community, and, as the benefits of life in society are received, to bear public burdens.

A privilege, by whatever name it is known, is a breach of general duty or an appropriation of some right, and is therefore a denial of equality, a violation of nature.

Without equality there is no freedom because where some cannot do what others are entitled to, there must be slavery on the one hand, and despotism on the other, in addition to anarchy in the whole society.

There is no fraternity without equality because where some people cast off their duties and transfer them to others, there must be selfishness on one hand, and mental and moral debasement on the other, as well as mutual hatred between the members of that society.

Human rights are rooted in man’s individual nature, in freedom: social duty derives from brotherhood. There must be a harmony between rights and duties. It is the duty of the community to establish and maintain this harmony. Where the individual is everything and the community is nothing, anarchy reigns; but where the community absorbs individualism, there is of necessity despotism. Neither anarchy nor despotism are in the nature of societies. They are only two extremes.

The community faithful to its duties provides equal benefits to all its members and equal assistance to satisfy the physical, mental and moral needs of each: it makes the right to own land or any other property dependent solely on [one’s] work; through public, streamlined and accessible education, through complete, unrestricted freedom to express one’s thoughts, it develops the faculties of its members, it does not restrain [people] through intolerance and by persecuting freedom of conscience; it clears the path of free development and growth of national forces by removing the obstacles of egotism and backwardness, and it leads not only isolated parts of the nation but its entire mass on the track of continuous progress and improvement.

The community cannot effectively fulfil these duties when it has recourse to a form based on anti-social principles, on privilege: the consequence of each of these is inevitably the unequal distribution of the benefits and burdens of life in society; each [privilege], dividing people into rulers and subordinates, gives power, wealth and education to the former, and subjugation, poverty and backwardness to the latter. The fate and future of the community does not depend on the community itself, but on the ruling estate, the privileged few. Therefore, any form that violates the general principle of equality is contrary to nature, justice, and truth.

All for the people, by the people: this is the most general principle of democracy, embracing both its objective and its form. Everything for the people, for everyone, is the aim; everything by the people, by everyone, is the form.

Within the framework of the equality-based form everyone shares in the common interest, therefore there are no divisions, and there is unity. This unity is manifest everywhere, it creates universal harmony and gives strength, while this strength makes it possible to fulfil the national mission among other societies. The full empowerment of the people in a democracy ceases to be a mere illusion. Every member has an equal share [of power] in the community. Not single atoms, but the nation as a whole is the legislator here; for in the conscience of the masses lies the surest guarantee that laws will embody eternal, infallible justice. The authority chosen by the people to enact them, if it ceases to be provident and suited to the needs and will of the people, may be removed by democratic means alone, without violent upheaval; only in it is it possible to bring to fruition all the [required] changes through continuous progress and ever broader development of national thought.

Societies organised in this fashion can fully fulfil their special missions in the harmonious pursuit of a common, universal goal. There is only one way to achieve this goal: continuous and coordinated improvement on the physical, mental and moral level. This improvement, dependent on the free and harmonious development of all national forces, cannot occur unless the whole mass of the members of the community pursues it; and the whole mass cannot improve itself unless all people perform their duties and exercise their rights, and if the universal principle of equality is violated by privilege.

Equality, therefore, encompasses all the conditions of individual and communal happiness: without it, neither the individual, nor the community, nor humanity can pursue their mission.

Equality puts into practice two great, powerful feelings: fraternity and liberty. The love of mankind has an enchanting power; this power increases every day. Liberty is also an inexhaustible force, sweeping up ever wider masses. Joining forces, the love of mankind and liberty shall bring down the old world of privilege: love and liberty themselves shall jointly build a new world of equality.
This is how we understand the principles that humanity strives to achieve today. It it on them that we found the future revival of the Polish community, and it is in their spirit that we are working to regain [Poland’s] independent existence.

So an independent and democratic Poland — this is the aim of our Society.

Not a single atom, not a single fraction of [our] great nation, but Poland as a whole, within its pre-partition frontiers, is able to maintain itself in existence, to fulfil its mission. The nation has already torn up the treaties confining its alleged independence to small areas in the eyes of the world with its last uprising. Poland cannot be bound by the agreements made by the perpetrators or accomplices in the crime against it: it did not enter into any arrangements with its murderers, and it has been a constant, living, bleeding protest against the conditions imposed on its existence.

A reborn, independent Poland will be democratic. All, without any distinction of religion or background, will partake of mental, political and social emancipation in it; a new order based on the principles of equality, extending to ownership, work, industry, upbringing and all manner of social relations, will replace the misrule that is called law by the appropriators [of privilege]. A reborn Poland cannot be an aristocratic republic. Power will return to the people; the once ruling estate shall be dissolved definitively, it shall go down among the people, become the people; all will be equal, all will be free, all will be children of one Motherland.

Only an independent and democratic Poland is capable of fulfilling its great mission, of breaking up the covenant of absolutism, of stopping its destructive influence on Western civilization, of spreading the democratic idea among the Slavs, today subjugated, uniting them through this idea, and by its virtues, by the purity and strength of its spirit, of ushering in the universal emancipation of European peoples.
In order to regain an independent existence, Poland holds enormous forces in her bosom, which no high-minded and sincere voice has yet called up. It is an almost untouched power, terrible both to the internal and external foes. Through it, Poland shall rise up.

The people of Poland, stripped of all their rights, crushed by backwardness, indigence and slavery, are still cultivating the land wrested from them centuries ago in a bloody sweat for someone else’s benefit; until today, in the old provinces seized by Moscow, they are sold along with the land as property attached to the land. The suffering and humiliated people there cry out for justice. The internal oppressors have been deaf to this voice. During the last struggle for independence, abusing the holy name of the love of Motherland, they wanted to feed the people, tormented by physical scarcity, with the very sound of the words, [inciting them] to shed their blood for the Motherland, which had for so many centuries rewarded their work with contempt, humiliation and misery; they called [on the people] to rise up and destroy the invaders — they! who themselves were the invaders of their rights. This is why only a frail echo responded to their hypocritical calls — and so we fell!

If this terrifying lesson, learned at the price of bloody sacrifices, is not to be lost, if the new uprising is not to be a sad repetition of the old ones, the first battle cry should be the emancipation of the people, the return of the land snatched from them into their unconditional ownership, the reinstatement of rights, allowing everyone to benefit from independence, regardless of their religion or background. — Only this measure of conscionable, sincere, unambiguous justice can foster a feeling of true self-sacrifice in the oppressed masses and engender the great conviction that a twenty-million strong nation is able to bring down and destroy a European coalition, just as republican France did in recent times. — Hardly any nation has ever rivalled the Poles in their love of their native land; none has surpassed it in sacrifices. If in the last uprising, over the course of a ten-month struggle against us, the most powerful enemy of humankind could boast of no victory, even amid so many mistakes, betrayals and infirmities among our commanders, what will his armed throngs be to the united national forces called up by love of their homeland and eternal justice.
To consolidate its regained independence on democratic principles, Poland also has national elements in its womb. The democratic idea, spilled first within the whole nation, then developed and perfected in the aristocratic estate, can easily be replanted among the people which, despite long-time captivity and oppression has still preserved intact traces of old-time communal self-rule. The suffering people among us are not like the suffering people of Western Europe; they have not been tainted by the corruption and egotism of the privileged classes; the simplicity of the old virtues, righteousness and sacrifice, religious feelings, pure and gentle customs are still in them. On such uncontaminated and still fresh ground, the ancient national tree of equality shall thrive, cultivated by the conscionable hand of brotherhood and freedom.

So in Poland all the conditions for regaining an independent and democratic existence are fulfilled. She is able to rise up on her own, to cast off the invaders, to break free of the internal yoke and to consolidate her existence based on enduring democratic principles.

But apart from its own forces, Poland has natural allies. Even during the bloody struggle against the enemy, Europe received its every victory with cries of joy and adoration; and we, representatives of the misfortunes and hopes of the subjugated nation, found hearts poured out to us and a shelter in universal sympathy. Peoples have allied themselves with the immortal spirit of Poland, and on the same grave on which fiendish absolutism made its pact, they clasped brotherly hands. Our enemy has become their enemy, and their enemies our enemies. Therefore, we, convinced that the national hatreds stoked in the past have now faded completely, believe in the sincere cooperation of peoples, based on universal brotherhood and the shared need for emancipation.
Cabinet agreements will not bring Poland back, while monarchic wars will not bring justice to the people. However, our Motherland is so dear to us, its wounds pain us so much, that we will not neglect to take advantage of any favourable event or circumstance. Therefore, we will embrace all that can prove useful in the advancement of our cause, anything that can facilitate or bring us closer to achieving our goal.

This is a conscientious, honest, unambiguous exposition of our principles, goals and means. — We will devote our whole lives to bring them to fruition. — We have sworn before our Homeland and humanity not to rest until Poland regains her independence and reestablishes her existence on democratic principles. — We shall realise this solemn commitment made with youthful enthusiasm with manly perseverance. We are not discouraged by the magnitude of the task, we shall not be daunted by adversity, for the justice we call for, the truth we proclaim, has an almighty power.

Whoever, like us, believes in the holiness of our goals, in the conscientiousness of our principles and the effectiveness of our means — whose heart beats purely for the Homeland and for mankind, let him come and join his efforts with ours. We shall not shake hands with those who believe otherwise, as we can make no compromises when it comes to our conscience. We shall not sacrifice our political faith for the sake of outward unity, nor will we purchase momentary consensus with half-measures. Yes, it is our calling and firm resolve to crush any compacts based on contrary principles, vying for power; we shall not recognise the former Parliament, even if it could raise itself up again from its remnants in whatever form as the leader of the home cause, as it is the representative of privilege and the bane of the November Revolution. Keeping aloof from side undertakings having nothing to do with the rebirth of the Motherland, we shall work through the Society for Poland’s sake — [and] through Poland for humanity’s sake.
To conclude, we declare that we are far from wanting to bring murder and conflagration on our country. Not with the sword of the Archangel, but with the book of our native history in hand — we will demonstrate to the oppressed that neither the laws of God, nor several centuries of human violence obligate them to tolerate indigence and slavery that offends their human dignity; on the other hand, by arousing feelings of eternal justice and evoking historical memories, we shall not cease calling upon the heirs of the aristocratic appropriations and superstitions for the sake of their own interest, for the sake of today’s education, and especially for the magical name of love of Homeland, to return the rights they have snatched away from the people. We do not know whether the watchword of Poland’s liberation shall be the feeling of justice in some, or the impatience and disappointment of others. If, however, the much needed change of social order and consequent independence prove unattainable without violent upheaval; if the people have to be a harsh judge of the past, avengers of the harm done to themselves and executors of the irreversible verdicts of time, ̶we shall not sacrifice the happiness of twenty million for the sake of a handful of privileged, and the shed blood of brothers shall fall only on the heads of those who, blinded, put their own selfishness ahead of the common good and the liberation of the Motherland.

Zbrodnia na Polsce dokonana przerwała tylko byt polityczny kraju, nie zniszczyła życia narodu. Nieustanne od czasu Konfederacji Barskiej o niepodległość usiłowania, potoki krwi po tylu świata stronach za nią przelane, obecne tułactwo nasze, sama nawet wściekła morderców Polski zaciętość i powszechne ludów spółczucie, nieomylne przynoszą świadectwo, że naród Polski żyje, że jest pewny przyszłości swojej. Polska czuje w sobie niezgasłe siły, jej wskrzeszenia żądają ludy, lękają się ciemięzcy: więc to co nosi na sobie tak wielkie powszechności znamię, fałszem być nie może. Głos ludzkości był zawsze głosem Boga.

Wielkie posłannictwo Polski nie jest jeszcze dokonane.

 Przed dziesięciu wiekami Polska zjednoczywszy liczne pokolenia, tożsamością rodu, potrzeb, języka i charakteru zbliżone, sama, lubo w szczupłym jednego stanu zakresie przechowała i rozwijała demokratyczną Sławian ideę, którą obca przemoc w innych tego plemienia szczepach zatarła i zniszczyła; sama zasłaniała cywilizacją Europejską i odpierała piersiami swoimi cisnące się do Europy Tatarów, Turków i Moskalów tłumy. A gdy z jednej strony usamowolniona na Zachodzie myśl ludzka, wypowiedziała wojnę staremu porządkowi rzeczy, z drugiej wzniosła się na Północy nowa absolutyzmu potęga, usamowolnienie to wstrzymać usiłująca, Polska, odwieczna demokratycznych idei wyobrazicielka, przednia straż cywilizacji europejskiej, posłannictwu swemu wierna, pierwsza stoczyła walkę, i w walce tej poległa.

 Z jej upadkiem sześćdziesięcio-milionowa Sławian rodzina straciła jedynego reprezentanta, ludy najwierniejszego sprzymierzeńca; absolutyzm, na grobie Polski bezbożne założywszy przymierze, wzmocnił potęgę swoję; a powszechne odnowienie Europejskich społeczeństw wstrzymane, odroczone być musiało.

Polityczny przeto byt Polski nie przestał być potrzebą Europy, a sprawa nasza nie jest naszą tylko domową, ale powszechną ludzkości sprawą.
Opuściła wprawdzie Europa Polskę w najcięższej przygodzie, lecz my jej wyrzutu oziębłości powtarzać nie będziemy, bo dzieje przekonywają, że ojczyzna nasza nie obcą przemocą, ale wadami stanu społecznego upadła.

Kiedy naród największego wytężenia przeciw najeźdźcom potrzebował, już wówczas długim bezrządem wewnętrzne siły jego osłabione były. — Od dawna na gruzach starożytnego gminowładztwa panowała w Polsce szlachta, od dawna sama tylko, kształcąc się i rozwijając, powszechne narodu życie pochłonęła w sobie. Pierwotna narodowa idea, w małym obrębie zamknięta, wszechmocną siłę swoję stracić musiała. Wolność, równość, braterstwo, wspólne niegdyś wszystkim, stały się wyłącznym jednego stanu przywilejem; masa zaś ludu od życia politycznego usunięta, z praw wszelkich wyzuta, z własności odarta, sama na nieoddzielną od ziemi własność zamieniona, wspólnego celu ze stanem panującym mieć nie mogła. Interes szlachty i interes ludu, tak były sobie przeciwne, jak wolność i niewola, dostatek i nędza. Rozerwana jedność, rozdwojone siły narodowe, wydały naturalny skutek – bezsilność powszechną. Nie chcieli jej znieść uprzywilejowani, zrzeczeniem się przywłaszczeń swoich, wymierzeniem sumiennej uciśnionym sprawiedliwości. Polska więc, nie mając wsparcia w masach do niewoli i odrętwienia przywiedzionych, najezdników swoich odeprzeć nie była w stanie.

Wszystkie jej usiłowania o odzyskanie straconej niepodległości, okazują z jednej strony niemoc zamykającego się w sobie samym stanu i jego upór o zachowanie przywłaszczeń, z drugiej dowodzą niewygasłego w masach uczucia swobód i gotowości do walki, w miarę czynionych im obietnic i nadziei.

Na głos Kościuszki, lepszą uciśnionym zwiastujący przyszłość, rzuciły się masy do broni. Pola Racławic i innych miejsc pamiętnych, świadczą o dzielności ducha ludu polskiego. Tam byli jego poświęcenia się dla sprawy ojczystej prawdziwi wyobraziciele, co kosą i piką działa moskiewskie zdobywali. Lecz niezwyciężony wstręt szlachty do reform społecznych, sparaliżował i zniweczył najwznioślejsze przedsięwzięcie.
Rewolucja Listopadowa, wyższą mająca dążność, też same przeszkody i tenże sam koniec znalazła. Niestosowność obranej pory, ogrom sił nieprzyjacielskich, błędy wojenne, cząstkowe dowódców zdrady, nieprzychylność i zła wiara sąsiednich mocarstw, a tym bardziej nieotrzymane od Francji i Anglii posiłki, są to albo podrzędne, albo bezzasadne jej upadku przyczyny. Główny powód zmarnotrawienia tylu wysileń, leży całkiem w zatamowaniu i nadaniu wstecznego kierunku ruchowi, który był uroczystym objawieniem narodowego ducha, pojmującego wielkie w ludzkości posłannictwo swoje. Dziedzice przesądów i wyobraziciele panującego niegdyś stanu, w pierwszej zaraz chwili postrzegli, iż przywłaszczenia ich podkopane, wywrócone być muszą, jeśli pierwotny kierunek rewolucji zwichnięty nie będzie. Chytrze przeto ująwszy wodze rządu, w prostą kampanią militarną, zmienili ruch rewolucyjny, a zamiast poruszyć masy, i całą siłą narodu uderzyć, woleli rzucić się w objęcia obłudnych gabinetów, u samych spółmorderców Polski pomocy żebrać, z wrogiem nawet w układy wchodzić; woleli sprawę ojczystą zabić, jak rozstać się z przywłaszczeniami swoimi. Tak niecnym i kontrrewolucyjnym postępowaniem, osłabili w narodzie wiarę we własne siły, ostudzili zapał, zniechęcili odwagę. Polska raz jeszcze zstępując do grobu, widziała we własnych synach i obrońców i katów swoich; raz jeszcze, nie prostą przemocą hord najezdniczych, ale egoizmem uprzywilejowanych zamordowaną została.

Tym czasem pierwotne drgnienia ludu na okrzyk rewolucji Listopadowej, najpomyślniejszą przyszłość zapowiadały. Nie wstrzymany ruch, przyniósłby był nieuchronne następstwa swoje: powszechne socjalne usamowolnienie, zapalenie prawdziwie narodowej wojny, niewątpliwe zwycięstwo ojczystej sprawy. Lud byłby powstał jak jeden człowiek, uzbroił silną dłoń w żelazo, pogromił bez obcej pomocy najezdników, a Polska od Odry i Karpat aż poza Dniepr i Dźwinę, od Bałtyckiego do Czarnego morza byłaby na szczęściu powszechnym udzielny byt swój ustaliła. Nie ma bowiem siły, która by dwudziestomilionowy naród, węzłem wspólnych swobód złączony, pokonać i ujarzmić zdołała.
Tę myśl zbawienia, nieomylnym instynktem swoim, przeczuwał lud polski, a młode umysły całą jej rozciągłość pojąć umiały. Taż sama myśl, z wielkiego rozbicia ocalona, przeniosła się w garstce wychodźców za granicę, aby dojrzeć wśród oświeconego Zachodu, i kiedyś w całej sile rozwinąć się w kraju. Ona to dała początek Towarzystwu Demokratycznemu Polskiemu.

Towarzystwo aktem założenia z dnia 17-go marca 1832 r., wykazawszy konieczność reformy społecznej, postanowiło pracować w duchu zasad demokratycznych, nad odzyskaniem niepodległości kraju, i usamowolnieniem ludu.

Dla osiągnienia tych celów, ówczesne okoliczności nakazywały mu przede wszystkim sprostować opinią publiczną, przez zatracicieli sprawy ojczystej usilnie wykrzywianą, odsłonić niedołężność i złą wiarę tych, którzy w ciągu dziesięciomiesięcznej walki, przyodziewając się obłudnie majestatem ludu i za granicą jeszcze za reprezentantów sprawy ojczystej uchodzić pragnęli, — okazać dążność rewolucji Listopadowej i upadku jej przyczyny, przypomnieć Europie nieprzedawnione narodu prawa, protestować przeciwko traktatom, zbrodnie rozbioru uświęcającym, przedstawić w nowym świetle wielkie cywilizujące Polski posłannictwo, prawdziwe ludu potrzeby i niepożytą jego siłę, słowem wyjaśniać, rozwijać i szerzyć wśród tułactwa, przed Polską i Europą też same prawdy, które w czasie walki ciągle powtarzane, ale szczękiem oręża i chytrym kierowników głosem tłumione, do szeregów wojska i mas ludu przedrzeć się nie mogły.

Prace te pomimo licznych przeszkód już w znacznej części dokonane zostały. Trudno wprawdzie ocenić, jak dalece upowszechnienie demokratycznych pojęć, na ogólny stan sprawy polskiej wpłynęło; w małym wszakże emigracyjnym zakresie, nie widzimy już dzisiaj, tak obszernego panowania przesądów, które zaciemniając umysły, udaremniły i dawniejsze i ostatnie o niepodległość usiłowania; zabytek szlacheckiego bezrządu, wiara w osoby, rozdzierająca przedtem jednę rodzinę wygnańców na tyloliczne stronnictwa, ustępuje miejsca wierze w zasady;
nauka demokratyczna, rozpamiętywaniem dziejów narodowych coraz lepiej pojmowana i w życie praktyczne wchodząca, przestała być jednoznaczącą z opowiadaniem anarchii i terroryzmu: z małego zawiązku rozszerzyła się stopniowo, i zniszczyła te złudzenia, którymi arystokracja zgubne zamiary swoje osłaniała — nastąpiło nareszcie wyraźne rozdzielenie dwóch walczących ze sobą pierwiastków. Arystokracja odepchnięta, pobita i za nieprzyjaciółkę sprawy ojczystej wśród tułactwa uznana, poszła szukać ostatniego ratunku w matactwach dyplomacji, aby tą patriotyczną w oczach łatwowiernych zabiegłością, dawną swoję wziętość w kraju przedłużyć; wyznawcy zaś demokratycznych zasad, zgromadzeni w większej części pod jedyne wiary swojej godło, tą najpewniejszą drogą zamierzyli uiszczać się z długu względem ojczyzny i ludzkości.

Tym więc sposobem Towarzystwo, usunąwszy najbliżej otaczające siebie przeszkody, zapewniwszy zasadom swoim znaczenie i przewagę między spółbracią tułactwa, zyskawszy konieczne do każdego politycznego zawodu warunki: moralną i materialną siłę, powierzywszy na koniec wybranej z grona swego instytucji te zewnętrzne czynności, które z natury swojej całą masą przedsiębrane i wykonywane być nie mogą, czuje się dziś w stanie pracowania silniej, skuteczniej i więcej bezpośrednimi środkami nad urzeczywistnieniem głównego celu swojego.

Wstępując Towarzystwo na to obszerniejsze działań stanowisko, w przekonaniu, że otwarte, sumienne, niedwuznaczne pojęć jego objawienie, najpewniejszą dać może rękojmią prawości zamiarów i skuteczności dalszych usiłowań, postanawia publicznym Aktem wobec Polski i Europy polityczną wiarę swoję ponowić i widoki na przyszłość odsłonić.

Przez pół blisko wieku, ludzkość Europejska, na gruzach dawnego porządku rozwija swoje nowe przeznaczenie, nowych życia społecznego szuka warunków. Dążność ta objawia się dzisiaj w całym umysłowym i politycznym świecie we wszystkich usiłowaniach i poruszeniach ludów, w samych nawet koncesjach rządów, wymaganiom usamowalniającej się myśli skutecznego oporu stawić nie mogących. Najświatlejsi obrońcy zeszłego porządku, najlękliwsi i najśmielsi jego burzyciele, równie na najwyższych, jak na ostatnich szczeblach organizacji społecznej postawieni ludzie, wszyscy przewidują lub żądają demokracji, to jest zniszczenia przywilejów, panowania równości.

Ta równość, towarzyskiego porządku sławiańskich społeczeństw żywotna niegdyś podstawa, potem całą masą panującego w Polsce stanu rozwijana i kształcona, dziś światłem i potrzebą wieku tak silnie wywoływana i zupełne szczęście ludzkości zapowiadająca, jest kardynalną, nieprzemienną, narodową Towarzystwa naszego zasadą, godłem jego zjednoczenia, wspólną wszystkich członków wiarą. Głęboko albowiem przekonani jesteśmy, iż porządek towarzyski na przywłaszczeniach oparty w którym jedni używają wszystkich korzyści do życia społecznego przywiązanych, drudzy same tylko ciężary życia tego znosić są przymuszeni, jest jedyną przyczyną nieszczęść ojczyzny naszej i ludzkości całej. Póki porządek taki przyrodzoną sprawiedliwość gwałcący, istnieć nie przestanie, trwać będzie wewnętrzna walka między uciemiężonymi, a ich ciemięzcami, między masą na ciemnotę, nędzę i niewolę skazaną, a szczupłą liczbą tych, którzy wszystkie korzyści życia społecznego zagarnęli dla siebie. Wolne i harmonijne rozwijanie sił narodowych wśród takiej anarchii, miejsca mieć nie może. Uczuła to ludzkość. Prawo przeto równości, dotąd w myśli tylko żyjące, w wykonanie wprowadzone być musi.

W tym powszechnym, nieomylnym ludzkości sumieniu, równie jak w myśli narodowej czerpamy wiarę naszą.
Wszyscy ludzie, jako istoty jednej i tejże samej natury, równe mają prawa i równe powinności: wszyscy są braćmi, wszyscy dziećmi jednego ojca — Boga, wszyscy członkami jednej rodziny — ludzkości.

Każdy człowiek ma prawo szukać własnego szczęścia, wszystkie potrzeby fizyczne, umysłowe i moralne zaspokajać, wszystkie władze rozwijać i doskonalić, a w miarę pracy i zdolności, we wszystkich korzyściach życia społecznego równy mieć udział.

 Każdego również człowieka powinnością jest szukać szczęścia drugich, do zaspokojenia ich potrzeb i rozwijania władz pomagać, własny interes szczęściem drugich i społeczności ograniczać, a w miarę otrzymanych z życia społecznego korzyści do ciężarów publicznych przykładać się.

Przywilej, jakimkolwiek nazwiskiem okryty, jest wyłamaniem się z pod ogólnych powinności lub przywłaszczeniem jakiego prawa, jest zatem negacją równości, zgwałceniem natury.

Bez równości nie ma wolności, bo tam, gdzie jednym nie wolno czynić tego, co drudzy czynić mogą, musi być z jednej strony niewola, z drugiej despotyzm, a w całym społeczeństwie anarchia.

Bez równości niema braterstwa, bo tam, gdzie jedni zrzucają z siebie powinności i przenoszą je na drugich, musi być z jednej strony egoizm, z drugiej umysłowe i moralne znikczemnienie, a w całym społeczeństwie wzajemna między członkami nienawiść.

Prawo człowieka, ma swoje źródło w indywidualnej jego naturze, w wolności: powinność z natury socjalnej z braterstwa wypływa. Między prawami i powinnościami konieczną jest harmonia. Tę harmonią stworzyć i utrzymać, jest społeczności obowiązkiem. Gdzie pojedyńcze indywidua są wszystkim a społeczność niczym, tam jest anarchia; gdzie znowu społeczność pochłania indywidualizm, tam despotyzm być musi. Ani anarchia ani despotyzm nie są naturą społeczeństw. Są to tylko dwie jej ostateczności.
Społeczność, obowiązkom swoim wierna, dla wszystkich członków jednakowe zapewnia korzyści, każdemu do zaspokojenia jego potrzeb fizycznych, umysłowych i moralnych równą niesie pomoc: prawo posiadania ziemi, i każdej innej własności pracy tylko przyznaje; przez publiczne, jednostajne i wszystkim dostępne wychowanie, przez zupełną, nieograniczoną wolność objawienia myśli, władze członków swoich rozwija, wolności sumienia prześladowaniem i nietolerancją nie krępuje; drogę swobodnego rozwijania się i wyrabiania sił narodowych z przeszkód egoizmu i ciemnoty oczyszcza i nie pojedyncze tylko, oderwane części narodu, ale całą jego masę koleją ciągłego postępu i doskonalenia prowadzi.

Tym obowiązkom społeczność zadosyć uczynić nie może pod żadną formą na pierwiastku antysocjalnym, na przywileju opartą: każdej bowiem z nich jest nieuchronnym następstwem nierówny rozdział korzyści i ciężarów życia społecznego, każda, dzieląc ludzi na panujących i podwładnych, jednym daje władzę, bogactwa i oświatę, drugim ujarzmienie, ubóstwo i ciemnotę. Los i przyszłość społeczności nie od niej samej, lecz od panującego stanu, od garstki uprzywilejowanych zależy. Wszelka przeto forma, powszechną zasadę równości gwałcąca, jest przeciwna naturze, sprawiedliwości i prawdzie.

Wszystko dla ludu, przez lud: oto najogólniejsza zasada demokracji, cel i formę zarazem obejmująca. Wszystko dla ludu, dla wszystkich, jest celem; wszystko przez lud, przez wszystkich, jest formą.

Pod formą na równości opartą, wszyscy wspólny mają interes, niema przeto rozdwojeń, jest jedność. Ta jedność wszędzie się objawia, powszechną tworzy harmonię i daje siłę, a siła możność spełnienia wśród innych społeczeństw narodowego posłannictwa. Wszechwładztwo ludu w demokracji tylko złudzeniem być przestaje. Każdy społeczności członek równy w nim ma udział. Nie jedna cząstka powszechności, ale naród cały jest tu ustawodawcą; w sumieniu albowiem mas, leży najpewniejsza rękojmia, iż ustawy będą prawdziwym objawieniem przedwiecznej, nieomylnej sprawiedliwości.
Do ich wykonania wybrana przez lud władza, jeśli przestaje być opatrzną, potrzebom i woli narodu odpowiednią, w demokratycznej tylko formie bez gwałtownych wstrząśnień usuniętą być może; w niej jednej wszystkie zmiany ciągłym nieprzerwanym postępem, coraz obszerniejszym myśli narodowej rozwijaniem się wymagane, spokojnie zaprowadzać się dają.

Tym sposobem urządzone społeczeństwa w harmonijnym dążeniu do wspólnego, powszechnego celu szczególne posłannictwa w zupełności spełnić mogą. Do tego celu jedna tylko jest droga: ciągłe i jednoczesne w porządku fizycznym, umysłowym i moralnym doskonalenie się. Doskonalenie się to na swobodnym i harmonijnym rozwijaniu wszystkich sił narodowych zależące, nie może mieć miejsca, jeżeli każda społeczność całą masą członków ją składających doskonalić się nie będzie; cała zaś masa doskonalić się nie może, jeżeli nie wszyscy ludzie powinność swoję pełnić, prawa wykonywać będą, jeżeli powszechna zasada równości, przez jakikolwiek przywilej zgwałconą zostanie.

Równość przeto zamyka w sobie wszystkie warunki indywidualnego i socjalnego szczęścia: bez niej ani pojedynczy człowiek, ani społeczność, ani ludzkość posłannictwu swemu nie odpowiadają.

Równość wprowadza w życie dwa wielkie wszechmocne uczucia: braterstwo i wolność. Czarującą ma potęgę miłość ludzkości; ta potęga co dzień wzrasta. Wolność jest również niepożytą siłą, coraz większe masy ogarniającą. Miłość ludzkości i wolność, złączywszy siły swoje, rozburzą stary świat przywilejów: taż sama miłość i wolność, wspólnymi siłami nowy świat równości zbudują.

Tak pojmujemy zasady, do których urzeczywistnienia dąży dziś ludzkość. Na nich opieramy przyszłe odrodzenie społeczności Polskiej, w ich duchu nad odzyskaniem niepodległego jej bytu pracujemy.
Polska więc niepodległa i Polska demokratyczna — oto cel stowarzyszenia naszego.

Nie jedna cząstka, nie jeden ułamek wielkiego narodu, ale cała w granicach przedrozbiorowych zawarta Polska zdolną jest samoistny byt swój utrzymać, posłannictwu swemu zadosyć uczynić. Traktaty mniemaną jej niepodległość w drobnych częściach warujące, potargał już naród w obliczu świata ostatnim powstaniem swoim. Umowy sprawców lub spólników zbrodni na Polsce dokonanej nie mogą obowiązywać Polski: ona z mordercami swoimi w żadne nie wchodziła układy i przeciw narzucanym istnieniu swemu warunkom ciągłą żyjącą krwawą była protestacją.

Odrodzona, niepodległa Polska demokratyczną będzie. Wszyscy bez różnicy wyznań i rodu odbiorą w niej umysłowe, polityczne i socjalne usamowolnienie; nowy porządek, obejmujący własność, pracę, przemysł, wychowanie i wszystkie stosunki towarzyskie, na zasadach równości oparty, zajmie miejsce bezrządu, któremu przywłaszczyciele nazwisko praw dotąd nadają. Odrodzona Polska arystokratyczną rzecząpospolitą być nie może. Wszechwładztwo wróci do ludu; stan niegdyś panujący rozwiąże się ostatecznie, między lud zstąpi, stanie się ludem; wszyscy będą równi, wszyscy wolni, wszyscy dziećmi jednej matki Ojczyzny.

Niepodległa tylko i demokratyczna Polska zdolną jest wielkie posłannictwo swoje spełnić, absolutyzmu przymierze rozerwać, jego zgubny wpływ na cywilizacją Zachodu zniszczyć, demokratyczną ideę wśród Sławian, dziś za narzędzie ujarzmienia służących, rozszerzyć, tą ideą ich złączyć, a przez cnoty swoje, przez czystość i siłę ducha swego, powszechnemu nawet usamowolnieniu europejskich ludów dać początkowanie.
Dla odzyskania niepodległego bytu Polska ma w łonie własnym olbrzymie siły, których dotąd żaden głos sumienny i szczery nie wywołał jeszcze. Nietknięta to prawie, równie zewnętrznym, jak wewnętrznym nieprzyjaciołom straszna potęga. Nią Polska powstanie.

Lud Polski z praw wszelkich wyzuty, ciemnotą, nędzą i niewolą przyciśniony, wydartą mu przed wiekami ziemię dotąd w krwawym pocie na cudzą korzyść uprawia; dotąd jeszcze w prowincjach dawnych przez Moskwę zagarnionych, jako własność nieoddzielna od ziemi, wraz z nią jest przedawany. Cierpiąca i znieważona w nim ludzkość o sprawiedliwość woła. Na głos ten głuchymi byli wewnętrzni ujarzmiciele. W ciągu ostatnich o niepodległość usiłowań chcieli oni, nadużywając świętego imienia miłości Ojczyzny, samym dźwiękiem słów nakarmić lud niedostatkiem fizycznym dręczony, chcieli, aby krew swoją przelewał za Ojczyznę, która przez tyle wieków, wzgardą, poniżeniem i nędzą pracę jego nagradzała; wołali, aby powstał i najezdników zniszczył — oni! którzy sami najezdnikami praw jego byli. Dla tego na obłudne ich wołania słabe tylko odpowiedziało echo — i upadliśmy!

Jeżeli ta przerażająca nauka, tylą krwawymi okupiona ofiarami nie ma zaginąć, jeżeli nowe powstanie nie ma być smutnym dawnych powstań powtórzeniem, pierwszym do boju hasłem powinno być usamowolnienie ludu, oddanie wydartej mu ziemi na własność bezwarunkową, wrócenie praw, powołanie do używania korzyści niepodległego bytu wszystkich, bez różnicy wyznań i rodu. — Taki tylko wymiar sumiennej, szczerej, niedwuznacznej sprawiedliwości, rozwinąć może w całej uciśnionych masie uczucie prawdziwego poświęcenia się i wlać to wielkie przekonanie, iż dwudziestomilionowy naród koalicją Europy całej zburzyć i zniszczyć jest w stanie, tak jak ją zniszczyła niedawnymi czasy republikancka Francja. — Mało który naród zrównał narodowi polskiemu w miłości ojczystej ziemi; w poświęceniach żaden go nie przewyższył. Jeżeli w ostatnim powstaniu, najpotężniejszy nieprzyjaciel ludzkości w dziesięciomiesięcznej z nami walce, wśród tylu błędów, zdrad i niedołężności dowódców naszych żadnym zwycięstwem pochlubić się nie mógł, czymże będą jego zbrojne tłumy wobec wszystkich sił narodowych, miłością ojczyzny i odwieczną sprawiedliwością wywołanych.
Dla ugruntowania odzyskanej niepodległości, na demokratycznych zasadach Polska ma również w łonie własnym narodowe żywioły. Idea demokratyczna, w całym narodzie naprzód rozlana, potem w stanie szlacheckim rozwijana i kształcona, łatwo na powrót wcieloną być może w lud, który mimo długą niewolę i ucisk zachował niezatarte jeszcze dawnego gminowładztwa ślady. Cierpiąca u nas ludzkość nie jest do cierpiącej ludzkości zachodniej Europy podobną; nie zaraziły jej zepsucie i egoizm klas uprzywilejowanych; jest w niej dotąd cała dawnych cnót prostota, jest prawość i poświęcenie się, są religijne uczucia, czyste i łagodne obyczaje. Na tak nieskażonym i świeżym jeszcze gruncie, łatwo rozkrzewi się starożytne, narodowe drzewo równości, sumienną ręką braterstwa i wolności pielęgnowane.

W Polsce więc są wszystkie warunki odzyskania niepodległego i demokratycznego bytu. Ona sama zdolną jest własnymi siłami powstać, najezdników zniszczyć, jarzmo wewnętrzne złamać i na trwałych zasadach demokracji istnienie swoje ugruntować.

 Lecz Polska, oprócz sił własnych, ma naturalnych sprzymierzeńców. Jeszcze podczas krwawej z nieprzyjacielem walki, każde jej zwycięstwo okrzykami radości i uwielbienia przyjmowała Europa; a my wyobraziciele nieszczęść i nadziei ujarzmionego narodu, znaleźliśmy wylane dla siebie serca i przytułek na łonie powszechnej sympatii. Z nieśmiertelnym duchem Polski sprzymierzyły się ludy, i na tej samej mogile, na której absolutyzm piekielny zawarł związek, bratnie podały sobie ręce. Nasz nieprzyjaciel stał się ich nieprzyjacielem, a ich nieprzyjaciele naszymi. Dlatego też my, przekonani, iż podsycane dawniej nienawiści narodowe zupełnie zaginęły, wierzymy w szczere ludów spółdziałanie, na powszechnym braterstwie i wspólnej usamowolnienia potrzebie oparte.

 Gabinetowe układy nie przywrócą Polski, a monarchiczne wojny sprawiedliwości ludowi nie wymierzą. Tak nam jednak drogą jest Ojczyzna, tak mocno bolą nas jej rany, iż z żadnego wypadku, z żadnej przyjaznej okoliczności korzystać nie zaniedbamy. Ogarniemy przeto wszystko, co sprawie naszej w czymkolwiek użyteczne być może, co osiągnienie głównego celu, ułatwić lub zbliżyć jest zdolne.
Oto jest sumienny, szczery, niedwuznaczny wykład naszych zasad, celów i środków. — Ich urzeczywistnieniu poświęcimy całe życie. — Przysięgliśmy w obliczu Ojczyzny i ludzkości, nie wprzód spocząć, aż Polska odzyska niepodległość i byt swój na zasadach demokratycznych ustali. — To uroczyste zobowiązanie z młodzieńczym uczynione zapałem, z męską dokonamy wytrwałością. Nie zraził nas ogrom przedsięwzięcia, nie zatrwożą przeciwności, bo sprawiedliwość, o którą wołamy, prawda którą ogłaszamy, mają wszechmocną potęgę.

 Kto, jak my, wierzy w świętość celów, w sumienność zasad i skuteczność środków naszych — czyje serce czysto bije dla Ojczyzny i ludzkości, niech usiłowania swoje z naszymi łączyć przychodzi. Innej wiary ludziom nie podamy ręki, bo z sumienia żadnych koncesyj zrobić nie jesteśmy w stanie. Dla pozornej jedności nie poświęcim politycznej wiary, ani chwilowej zgody półśrodkami kupować nie będziemy. Owszem, burzyć wszystkie na przeciwnych podstawach oparte i do władzy dążące związki — jest naszym powołaniem i mocnym postanowieniem; byłego sejmu nawet, gdyby mógł jeszcze ze swoich szczątków zebrać się w jakimkolwiek składzie, jako reprezentanta przywilejów i zatraciciela rewolucji Listopadowej — kierownikiem sprawy ojczystej nie uznamy. Dalecy zaś wszelkich ubocznych i z odrodzeniem Ojczyzny żadnej styczności nie mających przedsięwzięć, pracować będziemy przez Towarzystwo dla Polski — przez Polskę dla ludzkości.

 Oświadczamy na koniec, iż daleką jest od nas chęć mordów i pożogi własnego kraju. Nie z mieczem Archanioła, ale z księgą dziejów ojczystych w ręku — z jednej strony wykazywać będziemy uciśnionym, iż ani prawa boskie, ani kilkowiekowa przemoc ludzka, nie obowiązują ich do pozostawania dłużej w nędzy i znieważającej godność człowieka niewoli; z drugiej, budząc też same uczucia odwiecznej sprawiedliwości, przywodząc też same historyczne wspomnienia, nie przestaniemy wołać na dziedziców przywłaszczeń i przesądów szlacheckich, w imię własnego ich interesu, w imię dzisiejszej oświaty, a szczególniej w czarodziejskie dla nas wszystkich imię miłości ojczyzny, o powrócenie wydartych praw ludowi. Nie wiemy czyli uczucie sprawiedliwości w jednych, czyli zniecierpliwienie i zawiedzione oczekiwania w drugich, będą hasłem wyswobodzenia Polski. Gdyby jednak konieczna zmiana porządku społecznego i za nią idąca niepodległość bez gwałtownych wstrząśnień obejść się nie mogły; gdyby lud musiał być surowym sędzią przeszłości, mścicielem wyrządzonej sobie krzywdy i wykonawcą niecofnionych wyroków czasu, ̶ my dla garstki uprzywilejowanych nie poświęcimy szczęścia dwudziestu milionów, a przelana krew bratnia spadnie tylko na głowy tych, co w zapamiętaniu własny egoizm nad wspólne dobro i wyjarzmienie Ojczyzny przeniosą.

Pobierz oryginalny tekst