Wybierz okres
1562 - 1565

Konstytucje o zniesieniu jurysdykcji sądów duchownych nad szlachtą (fragmenty)

Kontekst historyczny

Konflikt szlachty z duchowieństwem sięgał jeszcze średniowiecza i w dużej mierze dotyczył granic sądowej jurysdykcji świeckiej i duchownej. Ich rozgraniczenie było jednak bardzo trudne: roszczenia obu stron często nachodziły na siebie, prowokując do skomplikowanej dyskusji, w której słuszne prawa mieszały się ze źle pojętym interesem grupowym. Główną kością niezgody pozostawała jurysdykcja sądów duchownych nad stanem szlacheckim. Spór nie byłby tak gorący gdyby kler wyrokował wyłącznie w sprawach o herezję. Bywało jednak, że szlachcic mógł zostać wyklęty za uchylenie się od opłaty na rzecz biskupa.

Spór nabrał nowego wymiaru wraz z nadejściem reformacji. W pierwszym odruchu polska szlachta bardzo zbliżyła się do kalwinizmu, którego wizja wspólnoty wydawała się atrakcyjniejsza niż luterańska. Paradoksalnie jednak, zwrot ten był nacechowany konserwatyzmem teologicznym i szczerą chęcią reformy Kościoła. Jeden z bliskich współpracowników nuncjusza papieskiego w Rzeczpospolitej odnotował w 1565 roku, że w sprawach dogmatycznych rycerstwo pozostaje katolickie. Dopiero gdy wywoła się hasło obrony przywilejów stanu duchownego, nikt nie deklaruje się katolikiem. Podobnie, zmiana wyznania stanowiła najlepszy sposób, by uciec sprzed jurysdykcji sądu duchownego.

Reformacja w Rzeczpospolitej przebiegła relatywnie spokojnie: nie doszło do palenia na stosach lub, jak choćby we Francji, do wojny domowej. Nie znaczy to jednak, że nie dochodziło do żadnych ekscesów. Paliwem dla argumentacji katolickiej były akty profanacji obrazów, postaci eucharystycznych i przejmowanie świątyń. Domagano się za to kar, ale wyroki w tych sprawach znów mógł wydać tylko sąd biskupi, którego jurysdykcji nikt nie chciał. Ten splot sprzecznych uprawień oraz ambicji religijnych gdzieś trzeba było przeciąć. Udało się to zrobić po długich dyskusjach na sejmie piotrkowskim 1562/1563. Zabraniając starostom wykonywania wyroków sądów duchownych, uchwała roku 1563 de facto znosiła jurysdykcję duchowną nie tylko w sprawach o wiarę, lecz także w sporach majątkowych.

Treść dokumentu

The 1562–1563 Piotrków constitution

(…) 50. The land deputies complained that starostas abused the law and in the course of execution [of the verdicts of ecclesiastical courts] had ignored the privileges granted by Władysław Jagiełło in Jedlnia. They asked us to give an opinion if the privileges could be refused and the execution dismissed. With all their love, the clergy affirmed that they did not want to provoke the dispute but would like their rights to be observed. According to the opinion of our secular councils and at the requests of land deputies, we, paying heed to our duties and the oath, order our city captains no to execute [the verdicts] but to follow the Jedlnia privileges, or their action is null and void.


The 1565 Piotrków constitution

(…) 74. The land deputies complained that contrary to the Piotrków constitution of two years ago, some city captains are summoned by the clergy because they do not want to execute [the verdicts of ecclesiastical courts]. We, affirming and fulfilling the above-mentioned constitution, nullify such summonses, whatever they might be.

 

Excerpts from the constitutions regarding the end of the jurisdiction of ecclesiastical courts over the nobility that were passed during the 1562–1563 and 1565 Sejm organised in Piotrków. (Volumina legum, volume 2, Saint Petersburg 1859, pp. 19, 52)

Konstytucja Sejmu piotrkowskiego z 1562-1563 r.

[…] 50. Skarżyli się przed Nami Posłowie Ziemscy, na starosty sądowe, iżby abusum quedam wnieść mieli w exekucyi na Rycerstwo Koronne, nad statut Vladislai Iagiellonis in Iedlna fol: 50 napisany: prosząc abyśmy złożyli z nich cobykolwiek przeciwiało się exekucyi nad statut przerzeczony: gdyż oni nie chcą z Xiężą Ich Miłością wdać się w żadne dysputacyje, iedno stoiąc przy prawie swym, niechcą wolności swoich in dubium vocare. My powinności swoje bacząc, y przysięgę wszystkim iednostaynie uczynioną, ktemu tez na zgodne zdanie Rad naszych świeckich y na prośby Posłów Ziemskich, rozkazujemy wszystkim Starostom naszym Sądowym: aby ninakim inakszey exekucyi nie czynili, iedno iako w statucie Jagiełłowym in Iedlna stoi: a cokolwiek by inaczey uczynili, sit irritum et inane.

Konstytucja Sejmu Piotrkowskiego z 1565 r.

[…] 74. Skarżyli się Posłowie Ziemscy, iż przeciw konstytucyi Piotrkowskiey dwuletniey, spozwani sa niektórzy Starostowie od stanu duchownego o to, iż exekucyi czynić nie chcą, mimo tę konstytucyą: , My konstytucyą przerzeczoną w mocy zostawuiąc, y dosyć iey czyniąc, takie pozwy, ktorebykolwiek były, y teraz, y na potym na stronę odkładamy, y w niwecz obracamy.

 

Fragmenty z konstytucji Sejmu piotrkowskiego z 162-1653 r., oraz z Sejmu piotrkowskiego z 1565 r. o zniesieniu jurysdykcji sądów duchownych nad szlachtą. (Volumina legum. T.2, Petersburg 1859, s. 19, 52)

Pobierz oryginalny tekst