Choose period
November 18, 1965

Letter of Reconciliation of the Polish Bishops to the German Bishops

Historical context

Pope John XXIII opened the Second Vatican Council in 1962, its aim being adaptation of the Church to the contemporary world situation and conditions. The Polish Catholic clergy was focused at the time on a pastoral programme called the Great Novena, which was supposed to prepare Poles in the Polish People’s Republic to the 1000th anniversary of the baptism of Poland in 1966. The programme was led by Cardinal Stefan Wyszyński, who wanted the Novena to trigger a moral change and deepen the religiousness of the Catholic congregation in this period.

It was very important for the Polish Episcopate that the celebrations be joined by as many representatives of other national episcopates as possible. This is why Polish bishops sent 56 letters to hierarchs of other nationalities in 1965. They informed the addressees about the anniversary of the Polish baptism and invited them to Częstochowa to participate in the main celebrations of the millennium on 3 May 1966.

It is in those circumstances that Polish bishops wrote an appeal to the German ones. Its main author Archbishop Bolesław Kominek from Wrocław was a Silesian by descent and privately a true promoter of reconciliation between Poles and Germans. The letter was unique because of the difficult past of both nations and was written for two main reasons. The first one was of moral and religious nature. In a spirit of the Vatican Council, Polish bishops sought dialogue, reconciliation and better understanding between the parties during the preparations for the celebrations in 1966. The second reason was the opening of permanent dioceses in the lands previously belonging to Germany in the northern and western Poland by the Holy See. The Polish Episcopate wanted to encourage their German fellow clergymen to accept the Polish-German border set along the Oder and the Lusatian Neisse after the end of the Second World War. This was particularly difficult as German clergy had a rather negative opinion on the issue and for a long time did not want to accept that Poles had been victims of the German aggression in 1939.

36 Polish bishops signed the letter on 18 November 1965 in Rome including Primate Wyszyński followed by Archbishop Kominek and Karol Wojtyła, later Pope John Paul II. The letter from Polish to German bishops did not meet with a favourable reaction from the Polish society, who still had a vivid memory of the events of the Second World War. The communist authorities used the situation to attack the Polish Episcopate and portrait its acts as anti-patriotic. Unfortunately, the letter was negatively received also by German bishops from both the Federal Republic of Germany and the German Democratic Republic. Years later, however, it has been acknowledged as one of the milestones in the history of Polish-German reconciliation.

Document text

Reverend Council Brethren!

Before the Council is concluded, let us, honourable Brethren and our closest western neighbours, happily announce that the Church in Poland together with the whole Polish nation will celebrate the millennium of its baptism and at the same time the millennium of its state and national existence next year, the year of our Lord, 1966.

We would therefore like to officially invite your as our brothers to take part in the church celebrations of the Polish millennium. The culminating point of the Polish Te Deum laudamus will take place in the beginning of May 1966 in the Jasna Góra Monastery, dedicated to Virgin Mary, the Queen of Poland.

Let the following disquisition be a historical and at the same time very timely commentary to our millennium, which may – with God’s help – bring our Nations even closer in our dialogue.

It is a historical fact that in 966 under the influence of his wife, the Czech princess Dobrawa, Mieszko I became the first ruler of Poland to receive the holy sacrament of baptism together with his court. From that moment on the Christian missionary work – which had already been conducted by Christian apostles in the whole Poland for generations – started to spread. The son and heir to Mieszko, Bolesław I the Brave, continued the process of Christianisation begun by his father and received Pope Sylvester II’s consent to Poland’s own hierarchy with its first metropolis in Gniezno and its three suffragan dioceses in Cracow, Wrocław and Kołobrzeg. The bishopric in Wrocław had been subordinate to Gniezno as the metropolis  until 1821.

In 1000, the current Holy Roman Emperor Otto III and Bolesław I the Brave went on a pilgrimage to the tomb of Adalbert of Prague, who had died a martyr’s death while converting the Baltic Prussians to Christianity several years before. Both rulers, the Roman one and the future Polish King (Bolesław was crowned king of Poland short before his death) covered a long distance to the holy relics in Gniezno barefooted and honoured them with great piety and emotion.
These are the historical beginnings of Christian Poland and at the same time the beginnings of our state and national unity. They laid the foundation for the subsequent rulers, kings, bishops and priests to develop this unity in Christian, ecclesiastical, state and national terms throughout all generations over the next 1000 years. The symbiosis between the Christian Church and the State has existed in Poland from the very beginning and has in fact never been broken. This in turn gradually led to the common thought among all Poles that what is “Polish” is also “Catholic”. Such thinking gave birth to the Polish religious style, in which the religious factor has been inextricably interwoven with the national factor from the beginning, with all positive and negative consequences of this relationship. (...)

The most recent German historiography gives our beginnings the following political and cultural meaning: “Through their contact with the empire of Otto the Great thousand years ago, Poland entered the Latin Christian community, and thanks to the admirable political dexterity of first Mieszko I and then Bolesław I the Brave, it became a regular member of the empire of Otto III, an empire based on the universal concept of embracing the whole non-Byzantine world, which made it substantially contribute to the shape of the eastern Europe.” This laid the basis and created the conditions for further fruitful German-Polish relations and for spreading the western culture.

Unfortunately, history shows that the German-Polish relations have not always remained that fruitful and in the past centuries turned into a kind of inherited neighbourly hostility, a topic to be discussed further in our letter (...)

Włodkowic was to some extent a classic example of the Polish thought on tolerance and freedom. His theses were directed against the German military order of the Teutonic Knights, who at that time converted the locals in the Slavonic north and the Prussian and Baltic lands with fire and sword. Over the centuries, they became a terrible and the most compromising burden for the European Christianity and its symbol, the Cross, as well as the whole Church, which they claimed to represent. Even today, after many generations and centuries, the Polish word krzyżak (Teutonic Knight) is a horrific term of abuse for every Pole and one that, unfortunately, has been too often identified with everything that is German for a long time.

The lands where the Teutonic Knights had settled later on gave birth to those Prussians who brought common discredit upon everything that is German in the Polish lands. Throughout history, they have been represented by the following names: Albert of Prussia, Frederick the Great, Otto von Bismarck and finally Hitler as the climax.
It is undoubtedly not without reason that Frederick the Great is seen by the whole Polish nation as the main initiator of the partitions of our country. For 150 years, many millions of Poles have lived under the rule of three contemporary powers: Prussia, Russia and Austria. It could finally rise from the ashes and – even though severely weakened – begin its national existence in extreme hardships anew in 1918, when the First World War ended.

After a short period of independence (just around 20 years from 1918 until 1939), Poles – who cannot be attributed any blame for that – saw the beginning of something euphemistically called the Second World War, which we perceive as an act of total destruction and annihilation. A horribly dark night fell on our poor Homeland, a horror we had not experienced for generations. It is commonly described here as the period of the “German occupation” and known by this name in the Polish history. We were all helpless and defenceless. The country was covered with concentration camps with crematorium chimneys belching smoke day and night. More than six million Polish citizens, including especially those of Jewish descent, paid for the occupation with their lives. The leadership part of the intelligentsia was simply destroyed, and two thousand priests and five bishops (one fourth of the then Episcopate) were murdered in camps. Hundreds of priests and tens of thousands of civilians were put before firing squads at the beginning of the war (for example 278 priests in the Diocese of Chełmno itself). The Diocese of Włoclawek lost 48 per cent of its priests during the war, and the Diocese of Chełmno lost 47 per cent of its clergy. Many others were displaced. All secondary schools and universities were closed and seminaries were liquidated. Every German SS uniform not only filled Poles with utter fear but also became an object of hate towards Germans. All Polish families had to bewail someone who fell victim to the oppressors. We do not want to enumerate every painful recollection so that the still fresh wounds can heal, but if we do talk about the terrible Polish night, it is only for us and our current way of thinking to be understood more easily today. We try to forget. We hope that time, the great and diving kairos, can heal all our spiritual wounds.
After everything that happened in the past, which is unfortunately still not that distant, it is no wonder that the whole Polish nation feels the importance of the fundamental need for safety and that it still regards its closest neighbours in the West with mistrust. One could say that this attitude is a problem of our generations, which – God help us – will and must disappear with a bit of goodwill. The Catholic Church and the Blessed Virgin, together with the Polish family, have always been sources of hope and symbols of national unity in the hardest political and spiritual moments of the nation’s torment. In the times of their oppression and in all liberation battles, Poles have always manned the barricades with their symbols on the banners: white eagles on the one side and the image of the Heavenly Mother on the other. Their motto has always been “For our freedom and yours”. (...)

Dear German Brethren, do not bear us a grudge for enumerating what happened in the recent period of our millennium. It is not meant as an accusation but rather justification of our own actions. We know very well that a huge part of the German society was under inhumane, national and socialist pressure. We know of the terrible inner torment suffered at some point by righteous and responsible German bishops, for example Cardinal Faulhaber, von Galen or Preysing. We know of the White Rose martyrs, of the resistance fighters of 20 July, of the fact that many laymen and priests sacrificed their lives (Lichtenberg, Metzger, Klausener and many others). Thousands of Germans, both Christians and communists, shared the fate of our Polish brethren in concentration camps...

And despite all that, despite the situation almost hopelessly burdened with the past, we appeal to you now, reverend Brethren: let us keep trying to forget. We do not want any polemics, any cold war but just the beginning of a dialogue pursued also by the Council and Pope Paul VI. If there is good will at both sides – and there undoubtedly is – a serious dialogue is definitely possible and can bear positive fruit with time, despite everything. (...)
We ask you, Catholic Shepherds of the German nation, to celebrate our Christian millennium in your own way, be it through prayers or through a special memorial day. We will be grateful for every similar gesture. And we would also like to ask you to send our greetings and words of gratitude to the German Evangelical Brethren, who struggle with you and with us to find solutions to our problems.

In this most Christian but also very humane spirit, we extend our hands to you sitting on the benches of the ending Council. We forgive and ask for forgiveness. Only if you, German Bishops and Council Fathers, grasp our hands held out to you in a gesture of brotherhood will we be able to celebrate our millennium in the most Christian way and in peace.

We cordially invite you to Poland to join us in the celebrations. May this be the will of our Saviour and Virgin Mary, the Queen of Poland, Regina Mundi and Mater Ecclesiae.

Rome, 18 November 1965
Przewielebni Bracia Soborowi!

Niech nam wolno będzie, czcigodni Bracia, zanim jeszcze Sobór zostanie zamknięty, ogłosić Wam, naszym najbliższym zachodnim sąsiadom, radosną wieść, iż w przyszłym roku - w roku Pańskim 1966 - Kościół Chrystusowy w Polsce, a wraz z nim cały Naród polski, obchodzić będzie Millenium swego chrztu, a jednocześnie Tysiąclecie swego narodowego i państwowego istnienia.

Niniejszym zapraszamy Was w sposób braterski, a zarazem najbardziej uroczysty, do udziału w uroczystościach kościelnych polskiego Millenium. Punkt kulminacyjny polskiego Te Deum laudamus przypadnie na początek maja 1966 r. na Jasnej Górze, u Matki Bożej, Królowej Polski.

Następujące wywody niechaj posłużą jako historyczny i równocześnie bardzo aktualny komentarz do naszego Millenium, a może nawet przy pomocy Bożej jeszcze bardziej zbliżą one oba nasze Narody do siebie w drodze wzajemnego dialogu.

Jest faktem historycznym, że w roku 966 książę polski Mieszko I pod wpływem swej małżonki, czeskiej królewny Dąbrówki, przyjął jako pierwszy książę polski wraz ze swoim dworem święty sakrament chrztu. Od tej chwili szerzyło się chrześcijańskie dzieło misyjne -już od pokoleń w naszym kraju prowadzone przez chrześcijańskich apostołów na całym obszarze Polski. Syn i następca Mieszka, Bolesław Chrobry, prowadził dalej dzieło chrystianizacji rozpoczęte przez jego ojca i uzyskał od ówczesnego Papieża Sylwestra II zgodę na utworzenie własnej, polskiej hierarchii z pierwszą metropolią w Gnieźnie i trzema jej sufraganiami: w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Aż do 1821 r. Gnieznu jako metropolii bez przerwy podlegało biskupstwo wrocławskie.

W roku 1000 ówczesny władca Rzymskiego Imperium, cesarz Otton III, udał się wraz z Bolesławem Chrobrym jako pielgrzym do grobu męczennika Św. Wojciecha, który kilka lat przedtem poniósł śmierć męczeńską wśród bałtyckich Prusów. Obaj władcy, rzymski i przyszły polski król (był on na krótko przed swoją śmiercią koronowany na króla), odbyli długi odcinek drogi boso do świętych relikwii w Gnieźnie, które uczcili z wielką pobożnością i wewnętrznym wzruszeniem.
Takie są dziejowe początki Polski chrześcijańskiej i zarazem początki narodowej i państwowej jedności. Na tych podstawach ową jedność w sensie chrześcijańskim, kościelnym, narodowym i zarazem państwowym, poprzez wszystkie pokolenia rozbudowywali dalej władcy, królowie, biskupi i kapłani przez 1000 lat. Symbioza chrześcijańska Kościoła i państwa istniała w Polsce od początku i nigdy właściwie nie uległa zerwaniu. Doprowadziło to z czasem do powszechnego niemal wśród Polaków sposobu myślenia: co „polskie", to i „katolickie". Z niego to zrodził się także polski styl religijny, w którym od początku czynnik religijny jest ściśle spleciony i zrośnięty z czynnikiem narodowym, z wszystkimi pozytywnymi, ale również i negatywnymi stronami tego problemu. (...)

Najnowsza historiografia niemiecka nadaje naszym początkom następujące polityczne i kulturalne znaczenie: „Przez zetknięcie się z imperium Ottona Wielkiego przed tysiącem lat Polska weszła do łacińskiej społeczności chrześcijańskiej, a dzięki podziwu godnej zręczności politycznej Mieszka I, a następnie Bolesława Chrobrego, Polska stała się równouprawnionym członkiem imperium Ottona III, imperium opartego na uniwersalnej koncepcji - objęcia całego niebizantyjskiego świata, przez co wniosła decydujący wkład do ukształtowania się Europy wschodniej". Tym samym dano podstawą i stworzono warunki do przyszłych owocnych stosunków niemiecko-polskich oraz do szerzenia kultury zachodniej.

Niestety, w późniejszym toku dziejów stosunki niemiecko-polskie nie zawsze pozostały owocne, a w ostatnich stuleciach przekształciły się w swego rodzaju dziedziczną wrogość sąsiedzką, o czym będzie mowa później. (...)

Włodkowic był niejako klasycznym wyrazem tolerancyjnej i wolnościowej myśli polskiej. Jego tezy kierowały się przeciwko niemieckim rycerzom zakonnym, tak zwanym Krzyżakom, którzy wówczas na słowiańskiej północy oraz w krajach pruskich i bałtyckich właśnie ogniem i mieczem nawracali tubylców. Stali się oni w ciągu wieków straszliwym i w najwyższym stopniu kompromitującym ciężarem dla europejskiego chrześcijaństwa, dla jego symbolu - krzyża, a także i dla Kościoła, w imieniu którego występowali. I dziś jeszcze, po wielu pokoleniach i wiekach, określenie „krzyżak" jest dla każdego Polaka budzącym przestrach wyzwiskiem i, niestety, od dawna aż nazbyt często identyfikowanym z tym, co niemieckie.
Z terenów, na których osiedlili się Krzyżacy, zrodzili się następnie ci Prusacy, którzy doprowadzili do powszechnego skompromitowania na ziemiach polskich wszystkiego, co niemieckie. W dziejowym rozwoju reprezentują ich następujące nazwiska: Albert Pruski, Fryderyk zwany Wielkim, Bismarck i wreszcie Hitler jako punkt szczytowy.

Fryderyk II uchodzi w oczach całego Narodu polskiego za głównego inicjatora rozbiorów Polski, i to bez wątpienia nie bez racji. Przez 150 lat wielomilionowy Naród polski żył pod zaborem dokonanym przez trzy ówczesne mocarstwa: Prusy, Rosję i Austrię, aż mógł wreszcie w 1918 r., w chwili zakończenia pierwszej wojny światowej, znowu powoli powstać z grobu; do ostatecznych granic osłabiony, rozpoczął na nowo wśród największych trudności swą egzystencję państwową.

Po krótkiej, bo około 20 lat trwającej niepodległości (1918-1939 r.), rozpętało się bez jego winy nad Narodem polskim coś, co eufemistycznie nazywa się drugą wojną światową, co jednak było dla nas, Polaków, pomyślane jako akt totalnego zniszczenia i wytępienia. Nad naszą biedną Ojczyzną zapadła strasznie ciemna noc, jakiej nie doznaliśmy od pokoleń. Powszechnie nazywa się ona u nas okresem .„niemieckiej okupacji" i pod tą nazwą weszła do polskiej historii. Wszyscy byliśmy bezsilni i bezbronni. Kraj pokryty był obozami koncentracyjnymi, z których dniem i nocą dymiły kominy krematoriów. Ponad 6 milionów obywateli polskich, w większości pochodzenia żydowskiego, musiało zapłacić życiem za ten okres okupacji. Kierownicza warstwa inteligencji została po prostu zniszczona; 2 tysiące kapłanów i 5 biskupów (jedna czwarta ówczesnego Episkopatu) zostało mordowanych w obozach. Setki kapłanów i dziesiątki tysięcy osób cywilnych zostały rozstrzelane na miejscu w chwili rozpoczęcia wojny (tylko w diecezji chełmińskiej 278 kapłanów). Diecezja włocławska straciła w czasie wojny 48% swych księży, diecezja chełmińska - 47%. Wielu innych wysiedlono. Zamknięto wszystkie szkoły średnie i wyższe, zlikwidowano seminaria duchowne. Każdy niemiecki mundur SS nie tylko napawał Polaków upiornym strachem, ale stał się przedmiotem nienawiści do Niemców. Wszystkie rodziny polskie musiały opłakiwać tych, którzy padli ich ofiarą. Nie chcemy wyliczać wszystkiego, aby na nowo nie rozrywać nie zabliźnionych jeszcze ran. Jeśli przypominamy tę straszliwą polską noc, to jedynie po to, aby nas dziś łatwiej było zrozumieć, nas samych i nasz sposób dzisiejszego myślenia... Staramy się zapomnieć. Mamy nadzieję, że czas - ten wielki boski kairos - pozwoli zagoić duchowe rany.
Po wszystkim, co stało się w przeszłości, niestety, tak świeżej przeszłości - trudno się dziwić, że cały Naród polski odczuwa wagę elementarnej potrzeby bezpieczeństwa i że wciąż jeszcze z nieufnością odnosi się do swych najbliższych sąsiadów na zachodzie. Ta duchowa postawa jest - można powiedzieć - problemem naszych pokoleń, który, co daj Boże, przy dobrej woli zniknie i zniknąć musi. W najcięższych chwilach politycznych i duchowych udręk Narodu, w jego wielowiekowym rozdarciu Kościół katolicki i Święta Dziewica były zawsze dla niego kotwicą ratunku i symbolem narodowej jedności, podobnie jak była nim polska rodzina. We wszystkich walkach wolnościowych w czasach uciemiężenia szli Polacy ze swymi symbolami na barykady: białe orły pojednaj stronie, obraz Matki Bożej po drugiej na sztandarach wolności. Dewizą ich było zawsze: „Za naszą i waszą wolność". (...)

Drodzy Bracia niemieccy, nie bierzcie nam za złe wyliczanie tego, co wydarzyło się w ostatnim odcinku czasu naszego tysiąclecia. Ma to być nie tyle oskarżenie, co raczej własne usprawiedliwienie. Wiemy doskonale, jak wielka część ludności niemieckiej znajdowała się pod nieludzką, narodowosocjalistyczną presją. Znane nam są okropne udręki wewnętrzne, na jakie swego czasu byli wystawieni prawi i pełni odpowiedzialności niemieccy biskupi, wystarczy bowiem wspomnieć kardynała Faulhabera, von Galena i Preysinga. Wiemy o męczennikach „Białej Róży", o bojownikach ruchu oporu z 20 lipca, wiemy, że wielu świeckich i kapłanów złożyło swoje życie w ofierze (Lichtenberg, Metzger, Klausener i wielu innych). Tysiące Niemców, zarówno chrześcijan jak i komunistów, dzieliło w obozach koncentracyjnych los naszych polskich braci...

I mimo tego wszystkiego, mimo sytuacji obciążonej niemal beznadziejnie przeszłością, właśnie w tej sytuacji, czcigodni Bracia, wołamy do Was: próbujmy zapomnieć. Żadnej polemiki, żadnej dalszej zimnej wojny, ale początek dialogu, do jakiego dziś dąży wszędzie Sobór i Papież Paweł VI. Jeśli po obu stronach znajdzie się dobra wola - a w to nie trzeba chyba wątpić - to poważny dialog musi się udać i z czasem wydać dobre owoce, mimo wszystko, mimo „gorącego żelaza". (...)
Prosimy Was, katoliccy Pasterze Narodu niemieckiego, abyście na własny sposób obchodzili z nami nasze chrześcijańskie Millenium: czy to przez modlitwy, czy przez ustanowienie w tym celu odpowiedniego dnia. Za każdy taki gest będziemy Wam wdzięczni. I prosimy Was też, abyście przekazali nasze pozdrowienia i wyrazy wdzięczności niemieckim Braciom Ewangelikom, którzy wraz z Wami i z nami trudzą się nad znalezieniem rozwiązania naszych trudności.

W tym jak najbardziej chrześcijańskim, ale i bardzo ludzkim duchu, wyciągamy do Was, siedzących tu, na ławach kończącego się Soboru, nasze ręce oraz udzielamy wybaczenia i prosimy o nie. A jeśli Wy, niemieccy biskupi i Ojcowie Soboru, po bratersku wyciągnięte ręce ujmiecie, to wtedy dopiero będziemy mogli ze spokojnym sumieniem obchodzić nasze Millenium w sposób jak najbardziej chrześcijański.

Zapraszamy Was na te uroczystości jak najserdeczniej do Polski. Niech tym kieruje miłosierny Zbawiciel i Maryja Panna, Królowa Polski, Regina Mundi i Mater Ecclesiae.

Rzym, dnia 18 listopada 1965 r.

Download the original text