Choose period

Jan Ostroróg, Memorial on organising Rzeczpospolita

Historical context

The treatise by Jan Ostroróg (ca. 1430-1501), castellan and voivode of Poznań, is a collection of reform ideas and postulates concerning the recovery of the state and ecclesiastical relations in Poland. It might have been created in connection with one particular Sejm that took place in the times of king Casimir Jagiellon (1447-1492), as a comprehensive project to improve the functioning of the state. Most of all, it highlights the issues of increasing the burden of the clergy for the benefit of the state, of increasing royal powers, the idea of introducing a uniform legal system, the issues of abolition of fees supporting the papacy or of the organisation of the court and of managing the state.

In their analyses of the content of Memoriał and inspiration that stood behind it, historians stressed both: the continuation of Polish tradition of political and legal thought: Matthew of Kraków, Paweł Włodkowic and Jacob of Paradyż and the content, which coincides with the Hussite ideology, inspiration drawn from the works of fourteenth-century French legists, and finally, the possible inspiration by the notion of the fifteenth century German reformers who formed the so-called Reich Reform movement. That is because its author, doctor in Roman and canon law, distinguishing himself from other secular dignitaries of his epoch by his careful education (he studied in Erfurt, Vienna and Bologna), paid particular attention to legal aspects of the functioning of state.

Jan Ostroróg's Memoriał causes many problems to historians. There were opinions that we do not have the authentic text and we only have an adaptation of an earlier work, prepared specifically for political purposes. On other occasions, there were suggestions that the text is an apocrypha created in the first half of the sixteenth century, in which the name of the Poznań castellan was used to express the postulates dating back to the times when the executionist movement was formed. One of the reasons for doubts is the fact that the oldest manuscripts we have date back to the 30s of the sixteenth century, so they are several decades younger than the time in which the historical figure of Jan Ostroróg lived and acted.

Document text

1. On congratulating to the newly elected Pope

To visit the new Pope, to congratulate him on this elevation, to monish and inspire him to fairly and saintly rule the Christ's Church, as well as to declare and confess that the king and his whole kingdom shall preserve the Catholic faith – that I do not find wrong; yet to pledge obedience in anything, as it is usually expressed in such cases, does not seem to me to be a prudent thing. It is inconsistent to say one thing and do the other. The Polish king maintains (which in fact is true, as he is not subordinate to anyone), that he accepts no supremacy but that of God. How can it be consistent with the truth if such words, as they used to be, are spoken to the Pope in this kind of congratulations? May the visits be paid with respect and with this particular intent and not that of obedience, as such actions are absurd and contrary to independence of the Polish king.  […]

4. On how to behave in the presence of the king

Often the kingly dignity lacks attention and numerous faults and insults, or even murders happen to a king. Thus, whoever, in the presence of the king, speaks indecently, in hurtful, offensive, defamatory words, they should pay ten units (grzywna) of silver to the treasury. And whoever, at the royal court, kills or hurts another person, they should die or pay a hundred units (grzywna) of silver to the treasury, apart from compensation payable to the relatives. It should be allowed that before the king and lords and upon their approval, crimes of those people were announced, so that their words or affairs did not go unpunished. And the scope of the royal court with regard to those instances should reach the boundaries of any town, gord or domains, where the king resides.  […]
6. To what extent are clergymen obliged to support lay people with regard to the needs of Rzeczpospolita

Clergymen, both reverend bishops and any other clergymen of any position in hierarchy, have many obligations towards Rzeczpospolita, but not out of boldness, disdain or indifference, believing that there are many acts not suitable for them but for lay people only, as they want to follow spiritual and bodily needs. If they, however, having read the laws, reminded themselves that thus they should act pursuant to legal directives, they do not neglect both themselves and others, when they take care of their parents, relatives, friends and related persons, which should be done not only by clergymen but also by any creature. What they should remember, has been provided in the canon law, starting from the distinction XXIII. I could refer to many other laws but it seems unnecessary. Who wants to read them, should take a look at thousands others contained in glosses and held by doctors. Great part of them shall be discussed in future sejm and the more serious risk of negligence this prominent Rzeczpospolita is threatened with, the sooner should they be discussed.

7. On electing bishops and on their office

If bishops and other clergymen were indeed clergymen, as they claim to be, and if they often read what was written above, I would approve the policy that no secular authority should intervene with the elections of clergymen. The king would take care of the secular affairs and clergymen would take care of the clergy affairs that belong to them, so that their jurisdictions were separated. Yet, since the provisions on the clergymen and their teaching are dispersed across bulky volumes, how can they know them, if there is nobody attempting to learn them or to teach others? A perverse habit, pleasant evil has lasted for a long time. Thus, in order to avoid major evil, electing bishops by the king seems better: it is not only about selecting a scholar but about selecting a kind person, so that any immoral life of his or disliking of his personality would not inspire hatred of one social group against the other. Confirmation that it should be like this can be found in distinction LX and subsequent concordances.
8. On fees payable to the Pope

The Kingdom of Poland, although free, suffers from painful and inhumane nuisance, as we succumb to relentless stealth of the Italians so much that, under the pretences of devotion and false teaching, or rather major superstition, allow so large amounts of money to be siphoned off every year to the so-called Roman court by paying enormous tribute, called sakra or annates. Every time a new bishop is elected in diocese, he does not collect sakra otherwise but against advance payment donated to the Pope in Rome, consisting of several thousand red złoty and sacred canons teach that a newly elected bishop should be consecrated and approved by a metropolitan archbishop and bishops subordinated to him. Sneaky and cunning Italians appropriated that authority to themselves and we passively look at this, yawning and napping. It is known that German and Polish lords allowed the Holy See to collect annates only for a couple of years, so that they could hamper the enemies of the Christian faith and stop cruel Turks in their attacks. It is certain that those several years have already passed and that those annates are already allocated to different purposes. Thus, this false devotion should be stopped and the Pope should not be a tyrant under the guise of faith but on the contrary – he should be a gracious father, just as much as merciful is he whose earthly vicar the Pope considers himself to be.

9. Poland should be free of any charges for the Pope

Even though the Pope may have the most legitimate reason to demand such charges from other nations under the pretences of defending general faith against the unfaithful, Poland should be free of  those tributes, for reasons of equity and reasonable principle, as it has been exposed to numerous battles for ages and fought against Turks or Tatars, or even against Moscow or Vlachs, to defend the country located on the verge of Christian states and it is so exhausted and deprived of money and treasures that it almost lacks necessary resources to defend justice and preserve the internal peace. Since Poland is neighbouring such enemies from whom it shields and defends not only its residents but also Silesia, Moravia, Bohemia and almost the whole Germany, it is reasonable that the Pope should take it into consideration and not require such annates from Poland, as his court could receive after the death of bishops, and leave those annates for the kingdom's treasury, so that internal and public peace and quiet for residents could be maintained, without too much oppression of  the poor people and so that growth of other, aforementioned, states could be obtained.
10. On prelates' taxes

Our clergymen superstitiously excuse themselves with their care for Godly affairs when it comes to giving some of their income to the king to pay for the needs of the country. They showed fear where there was nothing to be afraid of and did not know that what is superfluous for them belongs to the poor, and if they abuse it, they become thieves and robbers, as their rules stipulate. What charity could be better than using what belongs to the poor to cover their needs and defend them? Do not be scared and do not fear, reverend fathers; I can show you a chapter of the ecclesiastic law, which authorises you to do so or even encourages and requires you to do so. The chapter refers to introducing the patronage rules.  […]

13. On refraining from sending treasures abroad

Since church's gold and treasures shall be preserved for public needs and they should not be taken from churches, unless in view of the ultimate menace to the country, the evil of taking them abroad on any pretences, which often happens before our eyes, whenever, as a result of cunningness of court men or stubbornness of troublemakers not only reprimands but also extraordinary motions are brought before the Roman court, should be prevented. The case is left unheard for three or four years there, sometimes it lasts even thirty years, until one of the parties dies. When the Roman court does not take, as the proverb says,  a sheep without wool, one should be out of their mind if they do not understand how much treasure is being taken away by the litigants, how much damage to the Kingdom is caused, when in exchange, whoever knows what bulls are brought to the country. A beautiful exchange, indeed! Our people must consider themselves very pious, if they adore seeing such rubbish with red seals and hemp ropes attached to church doors. Polish people, do not let those cunning Italians take you in. We have bishops, we have the archbishop and primate at the same time in our kingdom; let them hear your cases and render judgments if there is such a need.
14. On forced indulgences

One cannot say it is not hypocrisy that the Pope, whenever he likes, ignoring the opinion of the King and lords, sends to Poland any bulls he likes, calling them jubilee bulls, in order to gain some money on the pretext of forgiving sins, although God said via his prophet: "Son, give me your heart!" and not: "give me your money!". It is made up by the Pope that the money are to be invested in the building of some church and the truth is that that such treasures are allocated to some private needs of the relatives and next-of-kin, to the court, to stables, or even worse. Living churches of God – people are robbed in a sneaky way in order to erect dead churches. They lack nothing, even for this kind of pious people who are not ashamed of approving such rubbish, and priests and confessors themselves send their agents so that they could win even more support. When they rob those naive people, they engage themselves in immorality and debauchery. Oh, how prone to deceit are we, Polish people! It is time we started, just like Phrygians, to be wise, even though so late. Anyone who works and harvests in order to support poor people and anyone who saves some money for general defence, shall receive sufficient indulgence.  […]

24. On seeking justice in Magdeburg

What stupidity, what shame, disgrace, embarrassment, what need or what blindness allowed that in this famous and free kingdom, it took so long, in disdain for the king, councils and lords, as if there was no fair and reasonable judge in the whole kingdom, as if there were no wise, reasonable and learned people, justice was sought in Magdeburg, among dirty and mangy craftsmen, among people of the lowest standing, whom you not only can consider learnt but whom you should consider trash or scum. Brave men! Wake up, throw off your odious disgrace, do not taint yourselves with it any longer. Be ashamed of such sloth, which among foreign people has already become nidering. No single judgment will be cancelled if you decide as mentioned below. […]

27. On sejm gatherings to be held once a year

Since such an organisation of courts can result in an unfair judgment, it would be good if once a year, if there are no obstacles, a sejm gathered and potential reprimands could be brought. During such sejm, all dignitaries, or at least persons appointed, could hear all those nuisances suffered by reprimanding parties and thus rally courts would not be needed. Sirs, I encourage you to take this advice, even though it comes from a young man. It is your responsibility to do your best to ensure that everybody holds his own property, without appropriating that belonging to others. If, as a result of your negligence or indifference, justice suffers, fear the outrage of him, who entrusted you with the dignity of his authority and people here on earth.  […]

32. On the variety of laws

Such a variety of laws, where other law apply to noblemen and other to peasants, where one is Polish and one is German, and the latter is also diversified and preserved with such intensity, as if only Germans had wits – is not good at all. Such a mixture within one country is not reasonable. Thus, there should be one law that applies to everybody, without making any difference; for hurting and killing people let there be pecuniary and criminal penalty preserved, as it used to be. If, however, there seemed to be a need for different laws applying to peasants and noblemen, for differences between those positions, should the former be referred to as civil and not German; however, I in my opinion, the same law should equally apply to all residents of the country. […]

38. On the need for enacted law

Written laws are needed so that nothing could be presumed according to one single head but according to many people who considered it. And there can be no better law than  laws established by the senate and famous Roman emperors. Anything a court needs should  be chosen and some circumstances could be left for a judge to decide. It should not lead to allegation that applying such laws is a manifestation of subordination, as they are also applied by those who do not accept any supremacy over them and thus are not considered subordinate to those whose laws they apply; likewise we use Aristotle's and other philosophers' books, although we are not subordinate to any of them. […]

40. On armament of the country residents

As said above, Rzeczpospolita is fair and just, which shall be understood as: during peace, as during war one needs arms, before which the laws are silent, in order to preserve their property acquired by work and fairly kept. In this vast kingdom there are many people of different standing, ready to battle; only one thing is insufficient – that unarmed body cannot go along with the brave heart. Thus voivodes of particular lands and poviats should make sure that every resident of the country, in accordance with their standing and ability, could be equipped with proper arms, on pain of fair penalties. […]

60. On judgments based on tortured people's testimonies

Since some testimonies are given during tortures, many innocent people are punished, and since it is a serious crime to spill innocent blood, such incriminating testimonies should not be considered credible: an explicit evidence is needed. Thus, no one can be sentenced to death otherwise than under transparent accusation and based on lawfully proved guilt.

(after: A. Pawiński, Jana Ostroroga żywot i pismo o naprawie Rzeczypospolitej. Studyum z literatury politycznej XV wieku, Warszawa 1884, pp. 123-181)

1. O powinszowaniu papieżowi nowo obranemu

Odwiedzić nowego papieża, powinszować mu tego wyniesienia, napomnieć i pobudzać, aby sprawiedliwie i świątobliwie Kościołem Chrystusa rządził, także oświadczyć i wyznać, że król z całym królestwem wiarę katolicką zachowuje - nie znajduję w tym nic złego; lecz zapewniać posłuszeństwo we wszystkim, jak to się zwykle w tym przypadku wyraża, nie mam za rzecz roztropną. Sprzecznością bowiem jest co innego mówić, a co innego czynić. Utrzymuje król polski (co w samej rzeczy jest prawdą, bo nikomu nie podlega), że niczyjej zwierzchności, oprócz samego Boga, nad sobą nie uznaje. Jakże to pogodzić z prawdą, jeżeli do papieża w podobnych wyrazach, jakich dotąd zwykle w takim powinszowaniu używano, przemawiać będziemy? Niechaj się czynią odwiedziny uszanowania i pod tym właśnie, nie zaś posłuszeństwa imieniem, gdyż to jest niedorzecznością i z wolnością króla polskiego wcale niezgodnym postępkiem. […]

4. O zachowaniu się w obecności króla

Częstokroć powaga królewska nie dosyć na to baczna, że niezliczone wady i obelgi, a niekiedy nawet zabójstwa wydarzają się wobec króla. Kto by więc w obecności króla odezwał się nieprzyzwoicie słowami krzywdzącymi, obelżywymi, sławę czyją szarpiącymi, powinien dziesięć grzywien srebra na rzecz skarbu złożyć; kto by zaś na dworze królewskim innego zabił lub ranił, śmierć ponieść lub sto grzywien srebra na skarb zapłacić winien oprócz wynagrodzenia krewnym należnego. Wypada wszelako dopuszczać, iżby przed królem i panami, za ich przyzwoleniem, zbrodnie złych ludzi wolno było głosić, aby ich mowy lub sprawy nie uchodziły bezkarnie. Zasięg zaś dworu królewskiego względem powyższych przypadków rozciągać się ma aż po krańce każdego miasta, grodu lub włości, gdzie król bawi. […]
6. Jak dalece obowiązani są duchowni dopomagać świeckim w potrzebach Rzeczypospolitej

Panowie duchowni, tak wielebni biskupi, jako też wszyscy inni wszelkiego stopnia od najwyższego do najniższego, są obowiązani Rzeczypospolitej do wielu powinności, ale nie przez zuchwałość, pogardę lub obojętność, twierdząc, że wiele rzeczy im nie przystoi, które tylko przystoją świeckim, bo oni według potrzeb ducha, a nie podług wymagań ciała postępować pragną. Gdyby jednak przeczytawszy prawa, powtórnie sobie w pamięci odświeżyli, że to mianowicie z nakazu prawa czynić powinni, nie zaniedbają się wtedy i względem siebie, i swoich, troszcząc się i opiekując swymi rodzicami, krewnymi i przyjaciółmi, i powinowatymi, coś przecie nie tylko duchownym czynić się godzi, ale każdemu stworzeniu. Co zaś mają mieć na pamięci, podaje prawo kanoniczne, poczynając od dystynkcji XXIII. Mógłbym daleko więcej jeszcze tu przytoczyć praw, lecz zdaje się to zbyteczne. Kto zechce je odczytać, niech zajrzy do tysiąca innych w glosach i u doktorów. Wielką część to stanowić będzie obrad przyszłego sejmu, a wypada tym prędzej to rozstrząsnąć, nim większe niebezpieczeństwo z zaniedbania zagrozi tej sławnej Rzeczypospolitej.

7. O obieraniu biskupów i ich urzędowaniu

Gdyby panowie biskupi i całe duchowieństwo istotnie tyle byli duchownymi, jak się być mienią, i gdyby często odczytywali, co się wyżej przytoczyło, pochwaliłbym zaiste wtedy to, by żadna władza świecka nic mieszała się w wybory duchowieństwa. Król niechby miał staranie o rzeczach świeckich, a duchowni niechby pilnowali rzeczy duchownych, jako do nich należących, tak iżby jurysdykcje ich, jak przystoi, były odosobnione. Gdy atoli przepisy dotyczące stanu i nauki duchowieństwa rozproszone są po obszernych dziełach, jakże mogą je poznać, gdy nie ma nikogo, kto by się ich sam uczył lub starał się nauczyć innych? Zastarzał się zwyczaj przewrotny, zło przyjemne. Przeto dla uniknienia większego zła lepszy zdaje się wybór biskupów przez króla: chodzi o to, aby wybierać nie tylko takiego, co uczony, ale i takiego, co by był miły, iżby nieobyczajność jego życia i niechęć do jego osoby nic pobudzała ciągłą nienawiścią jednego stanu przeciw drugiemu. Że tak być powinno, znajdujemy w dystynkcji LX i następujących po niej konkordancjach.
8. O opłatach na rzecz papieża

Bolesna i nieludzka uciążliwość dręczy królestwo polskie, skądinąd wolne, i w tym również, że nieustanną chytrością Włochów tak dalece łudzić się dajemy, iż pod pozorem pobożności i fałszywej nauki, a raczej istotnego zabobonu, tak wielkie sumy pieniędzy do dworu, jak go nazywają, rzymskiego corocznie dozwalamy wyprowadzać płacąc ogromną daninę, którą sakrą, czyli annatami, zowią. Ilekroć w diecezji nowy biskup zostaje obrany, nie odbiera sakry inaczej jak za opłatą poprzednią papieżowi w Rzymie złożoną z kilku tysięcy czerwonych złotych, lubo święte kanony uczą, że nowo obrany biskup powinien być poświęcany i potwierdzany przez metropolitalnego arcybiskupa i biskupów jemu podległych. Chytrzy i podstępni Włosi przywłaszczyli sobie tę władzę, a my biernie na to patrzymy ziewając i drzemiąc. Wiadomo, że niemieccy i polscy panowie tylko na lat kilka stolicy apostolskiej pozwolili wybierać annaty w tym celu, aby napastnicy wiary chrześcijańskiej hamowani byli i okrutny Turczyn w napadach swych wstrzymany został. I to pewna, że te kilka lat wyznaczonych dawno upłynęło i że annaty wcale na inne cele, niż były przeznaczone, bywają obracane. Potrzeba więc całkowicie zaprzestać tej zmyślonej pobożności, a papież nie powinien być tyranem pod płaszczykiem wiary, lecz przeciwnie, łaskawym ojcem, jak jest miłosierny ten, którego on się mieni być namiestnikiem na ziemi.

9. Polska powinna być wolna od wszelkich opłat papieżowi

Chociaż papież może mieć najsłuszniejszy powód wymagania takich opłat od innych narodów pod pozorem obrony wiary powszechnej przeciw niewiernym, wszelako że Polska od tych danin wolna być powinna, tak słuszność, jako i rozumna zasada wymaga, albowiem od dawien dawna na ciągłe boje wystawiona, walcząc przeciw Turkom czy Tatarom, a nawet przeciw Moskwie czy Wołochom, dla obrony kraju leżącego na skraju obszaru państw chrześcijańskich, tak jest wycieńczona i z pieniędzy oraz skarbów wyssana, iż jej prawie niedostaje w tym potrzebnego zasobu na obronę sprawiedliwości i utrzymanie spokojności domowej. Ponieważ tedy Polska graniczy z takimi nieprzyjaciółmi, od których nie tylko swych mieszkańców, ale i Śląsk, Morawy, Czechy i całe prawic Niemcy kosztem własnym nieustannie zasłania i broni, słuszne jest, aby papież miał to na uwadze i nie wymagając nadal z Polski takowych annatów, jakie po śmierci biskupów dla jego dworu mogłyby przypadać, skarbowi królestwa oneż, owszem, zostawiał, aby bez uciemiężenia ubogiego ludu można pokój mieszkańców i spokojność domową i publiczną utrzymać dla wzrostu nawet innych państw wyżej wymienionych.
10. O podatkach prałatów

Ojcowie nasi duchowni bardzo zabobonnie zasłaniają się bojaźnią o sprawy boże, gdy o to chodzi, aby cokolwiek królowi z dochodów swych na potrzebę kraju udzielili. Pokazali się istotnie trwożliwymi w tym, gdzie nie było się czego bać, nic wiedząc, że co im zbywa, jest własnością ubogich, której jeżeli nadużywają, stają się złodziejami i rozbójnikami, jak własne ich prawa uczą. Któraż jałmużna może zaś być lepsza od takiej, że należność ubogich na ich potrzeby i obronę użytą zostaje? Nie obawiajcie się i nie trwóżcie, przewielebni ojcowie; okażę wam rozdział z prawa kościelnego, który to wam pozwala, a nawet zaleca i nakazuje. Jest to rozdział o ustanowieniu prawa patronatu. […]

13. O niewysyłaniu skarbów za granice

Ponieważ złoto i skarby kościelne zachowują się na potrzeby publiczne i nie powinny być ruszane z kościołów, chyba tylko w ostatnim niebezpieczeństwie kraju, przeto należy temu złu zapobiegać, aby pod jakim bądź pozorem nie były wyprowadzane za granicę, co się bardzo często na oczach naszych zdarza, ilekroć chytrością dworaków lub zaciętością pieniaczów nie tylko nagany, ale i pozwy nadzwyczajne wnoszą do dworu rzymskiego. Po trzy lub cztery lata zostaje tam sprawa bez rozpoznania, niekiedy wlecze się ona nawet przez lat trzydzieści, póki jedna ze stron życia nic zakończy. Lecz gdy dwór rzymski nic bierze, podług przysłowia, owcy bez wełny, trzeba chyba być z rozumu obranym, aby nie pojmować, jak ogromne skarby wyprowadzają prawujący się, ile na tym ponosi uszczerbku królestwo, gdy za to do kraju bulle nie wiedzieć jakie bywają sprowadzane. Piękna w istocie zamiana! Wszelako nasi poczytują się za bardzo pobożnych, gdy takie brednie z czerwonymi pieczęciami i konopianymi sznurkami na drzwiach kościelnych przybite uwielbiają. Panowie Polacy, nie dajcież się dłużej zwodzić przebiegłym Włochom. Mamy w królestwie biskupów, mamy arcybiskupa i zarazem prymasa; tamci niech rozpoznają sprawy, a ten niech ostatecznie wyrokuje, jeżeli tego potrzeba.
14. O wymuszaniu odpustów

I to nie jest bez obłudy, że papież, kiedy mu się podoba, pomimo woli nawet króla i panów, nic wiedzieć jakie bulle, jubileuszowymi zwane, przesyła do Polski dla wydrwienia pieniędzy pod pozorem odpuszczenia grzechów, chociaż Bóg przez proroka powiedział: "Synu, podaj mi serce twoje!", a nie: "daj pieniędzy!" Zmyśla papież, że gotowizna tak zbierana ma być obracana na budowę nie wiedzieć jakiego kościoła, gdy tymczasem skarby te idą, co jest pewnym, na potrzeby prywatne krewnych i powinowatych, na dwór, na stajnie, że nie powiem na co gorszego. Żywe kościoły Boga, ludzie, są podstępnie łupione na to, aby kościoły martwe wznosić. Nic zbywa nawet na tak pobożnych, którzy nie rumienią się pochwalać takie brednie, a sami nawet kapłani i spowiednicy wysyłają swych pełnomocników, aby ci tym większe mogli zjednać wpływy. Złupiwszy lud łatwowierny, oddają się sami rozpuście i rozwiązłości. O, jakże dajemy się zwodzić, Polacy! Czas jest, abyśmy, jak Frygijczykowie, choć późno, zaczęli być mądrymi. Zupełnie dostatecznego odpustu dostępuje każdy, kto pracuje i zbiera, aby wesprzeć ubogiego, i kto na obronę pospolitą wszystkich choć grosz składa. […]

24. O dochodzeniu sprawiedliwości w Magdeburgu

Co za głupota, co za wstyd, hańba, sromota, jakaż potrzeba, czy raczej jaka ślepota dopuściła w tym sławnym i wolnym królestwie, żeby tak długo - z pogardą dla króla, dla rad i panów, jak gdyby w całym tym królestwie nie można było znaleźć sędziego sprawiedliwego i roztropnego, jak gdyby nie było wcale mądrych, roztropnych i uczonych ludzi - szukać sprawiedliwości w Magdeburgu, a to u brudnych i plugawych rzemieślników, u ludzi najniższej klasy, których nie tylko niepodobna liczyć do uczonych, lecz którymi pogardzać trzeba jak śmieciami czy szumowinami. Waleczni mężowie! ocućcie się raz przecie, zrzućcie z siebie hańbę ohydną, nic kalajcie się nią dłużej. Niech was wstydzi, zaklinam was, taka gnuśność, już prawic wszędzie pomiędzy cudzoziemcami osławiona. Żaden zaiste wyrok nic zostanie uchylony, jeżeli tak zechcecie postanowić, jak się poniżej powie. […]
27. O sejmie raz w rok odbywać się mającym

Skoro przy takim urządzeniu sądów może się wydarzyć niesprawiedliwe zawyrokowanie, dobrze by było, aby raz na rok, jeżeli nie zajdzie przeszkoda, odbywał się sejm, do którego by mogły być zanoszone nagany. Na takowym sejmie albo wszyscy dostojnicy, albo przynajmniej osoby na to wyznaczone mogłyby rozpoznawać uciążliwości naganiających, a tak nie byłoby potrzeba sądów wiecowych. Upominam was, panowie, byście zachowali w pamięci tę radę, chociaż od młodego pochodzącą. Do was należy starać się jak najusilniej o to, by każdy, co jego jest, dzierżył, cudzego nic przywłaszczał. Jeżeli przez waszą niedbałość lub obojętność sprawiedliwość ucierpi, lękajcie się oburzenia tego, który wam naczelne dostojeństwa rządu i ludu swego na ziemi powierzył. […]

32. O rozmaitości praw

Nie jest wcale dobra taka rozmaitość praw, iż innym szlachta, innym plebejusze się sądzą, iż jedno polskim, drugie niemieckim się zowie, i to znowu jeszcze jest różnorodne, a tak zacięcie bywa zachowywane, jak gdyby sami tylko Niemcy wszelki rozum posiedli. Takowa mieszanina w jednym państwie nic zgadza się z rozumem. Niech więc będzie jedno prawo, wszystkich obowiązujące, bez żadnej osób różnicy; na rany i zabójstwa kara pieniężna i kryminalna niech będzie taż sama zachowana, jaka dawnego była zwyczaju. Jeśliby zaś poczytywano za potrzebne prawo odmienne dla plebejuszów, odmienne dla szlachty, a to dla różności tych stanów, niech przecie i tamto pierwsze cywilnym, a nic niemieckim się zowie; ja wszelako mniemam, że jednym i tymże samym prawem zarówno wszyscy mieszkańcy kraju mogą i powinni by się rządzić. […]

38. O potrzebie prawa stanowionego

Prawa pisane są potrzebne, by nic podług widzimisię pojedynczej głowy, lecz podług rozwagi wielu osób sądzono. Lepsze zaś prawa nad te nie mogą być wynalezione, które senat i sławni cesarze rzymscy postanowili. Z nich niech się wybierze, co potrzeba dla sądów, a niektóre okoliczności można zdać na rozwagę sędziego. Nic nie stanowi zarzut, jaki by czynić można, iż używanie tych praw jest oznaką podległości, używają ich bowiem i inni, którzy wcale zwierzchnictwa stąd jakowego nad sobą nie uznają i nie są uważani przez to za podległych tym, których prawa się trzymają; podobnie używamy ksiąg Arystotelesa i innych filozofów, choć nikomu z nich nie jesteśmy podległymi. […]

40. O uzbrojeniu mieszkańców kraju

Powiedziało się wyżej, iż Rzeczpospolita sprawiedliwością stoi, co się rozumie: podczas pokoju, bo w czasie wojny, aby się utrzymać przy majątku pracą nabytym i sprawiedliwością zachowanym, potrzeba broni, przed którą prawa milczą. W rozległym tym królestwie znajduje się niezmiernie wiele ludu różnego stanu, z przyrodzenia do boju najgotowszego; na jednej tylko rzeczy zbywa, że nieuzbrojone ciało nie może sprostać mężnemu sercu. Potrzeba zatem wojewodom po pojedynczych ziemiach i powiatach mieć staranie, aby każdy mieszkaniec kraju podług stanu i możności swej, pod sankcją sprawiedliwych kar, był zaopatrzony w broń właściwą. […]

60. O wyrokach zeznań torturowanych

Ponieważ z powodu zeznań czynionych na mękach wielu niewinnych ponosi kary, przeto gdy wielką jest zbrodnią krew niewinną toczyć, niechże nie będzie dawana wiara takim zeznaniom innych obciążającym: potrzeba w tym jawnego dowodu. Niech zatem nikt nic będzie skazywany na śmierć, jak tylko na zasadzie jawności oskarżenia i prawnego wykazania winy.

(za A. Pawiński, Jana Ostroroga żywot i pismo o naprawie Rzeczypospolitej. Studyum z literatury politycznej XV wieku, Warszawa 1884, s. 123-181)

Download the original text