Wybierz okres
1776

Konstytucja sejmu - „Konkwikcje w sprawach kryminalnych”

Kontekst historyczny

Rozpowszechnienie się w późnośredniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie przekonania o istnieniu czarownic – i rzadziej czarowników – jako osób działających na szkodę ludzi i korzystających z pomocy szatana, zaowocowało licznymi procesami o czary. Obejmowały one dwie sfery działalności – kościelną (herezja poprzez odstępstwo od Boga na rzecz diabła) i świecką (działania szkodzące ludziom, tzw. maleficia). Ścigane były zatem wspólnie przez władze kościelne i świeckie zarówno w krajach katolickich, jak i protestanckich. Sądy stosowały przy tym rzymską zasadę inkwizycji – a więc dochodzenia do prawdy poprzez pytanie oskarżonego – gdzie dowodem winy było przyznanie się do jej popełnienia. Z uwagi na powagę zagrożenia stosowano przy tym powszechnie tortury, wychodząc z założenia, że bez nich podejrzany nigdy nie przyzna się do tak ciężkiego przestępstwa (a innego dowodu na jego popełnienie nie było). Procedurę tę sankcjonowało m.in. ustawodawstwo cesarza Karola V Habsburga, tzw. „Constitutio Criminalis Carolina” z 1532 roku. W Rzeczypospolitej, tolerującej inne wyznania chrześcijańskie, pakt z diabłem i czarostwo również były ścigane. Podobnie jak w innych krajach Europy zachodniej, postępy Oświecenia doprowadziły do zaniku wiary w możliwość zawierania układów z diabłem i szkodzenia przy jego pomocy innym ludziom. Wyrazem tych tendencji była konstytucja (ustawa) sejmu warszawskiego z 1776 roku, znosząca zarówno stosowanie tortur w czasie przesłuchań (we wszelkich sprawach), jak i samą karę śmierci za uprawianie czarów. Reforma ta była zresztą częścią zakrojonych na większą skalę działań, udoskonalających polsko-litewski system sądowniczy.

Treść dokumentu

Częstym doświadczeniem jest dowiedziono, jako używane w niektórych sprawach kryminalnych konfesaty przez tortury, jest sposób dla konwikcji winowajców zawodny, a dla usprawiedliwienia niewinności okrutny, jako prawami powszechnymi, i Naszemi krajowemi opisane manifesta, indicia, in recenti crimine deprehensio, propria oris confessio , inkwizycje, niemniej inne w tej mierze dowody, i odwody, są do konkwicji sposoby doskonalsze, sprawiedliwsze, i lepiej z wszelkimi prawami zgadzające się. Przeto wszystkim w Państwach Naszych sądowych jurysdykcjom jus gladii mającym nakazywanie konfesatów przez tortury, pod rygorem kar, tanquam pro crimine status rozciągnąć się mających odtąd na zawsze zakazujemy. Które to jurysdykcje wyżej wyrażonych prawami opisanych sposobów konwikcyj, we wszelkich sprawach kryminalnych używać mają. A jeżeliby onych było potrzebne jakowe udoskonalenie, na przyszłym blisko przypadającym sejmie poprawić, odmienić, lub uchwalić deklarujemy. Według tejże samej reguły wszystkie sądy, i subsellia sprawić się mają in causis maleficii , i czarów, w rozsądzeniu których; penalitatem śmierci na zawsze znosiemy. A ta cała Ustawa ma się rozciągać i na Wielkie Księstwo Litewskie.

 

Konstytucja sejmu 1776 r. „Konkwikcje w sprawach kryminalnych”, w: Volumina Legum, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1860, s. 546–547.

It has been proven that in some criminal cases torture is often used to make the accused confess, which is a fallible method of conviction and a cruel one for proving one’s innocence. Described in the universal and our national laws, manifestos, indicia, in recenti crimine deprehensio, propria oris confessio , inquisitions and other evidence are better means of conviction; they are fairer and more in accordance with all laws. Hence all of our national court jurisdictions that have ius gladii are thus forbidden, tanquam pro crimine status , to use torture to force confession, and any disobedience will be prosecuted. The jurisdictions shall use the means of conviction described above in all criminal cases. And if those need any improvement, we shall amend, alter or pass them during future Sejm gatherings. According to the same rule, all courts and subsellia in causis maleficii and in witch cases are forbidden to use death penalitatem . The Act shall apply to the Grand Duchy of Lithuania as well.
 
Translated © by Jerzy Giebułtowski
Pobierz oryginalny tekst