Wybierz okres
1658

Ugoda hadziacka

Kontekst historyczny

Najdalej wysunięte na południowy wschód ziemie Rzeczypospolitej licznie zamieszkiwali Kozacy zaporoscy: ludność wolna, o częściowo uregulowanym statusie prawnym. Zagrożeni przez najazdy Tatarów krymskich, żyli w stałej gotowości bojowej, dzięki czemu byli znakomitymi żołnierzami. Cały wiek XVI oraz pierwsza połowa XVII dostarczyły licznych świadectw ich waleczności w obronie Rzeczypospolitej. Jednocześnie, często dokonywali oni najazdów na ziemie tureckie, prowokując kryzysy dyplomatyczne pomiędzy Warszawą a Stambułem. Rzeczpospolita próbowała wziąć ich w ryzy, część z nich biorąc na żołd (tzw. rejestr kozacki), a część próbując zamienić w chłopów pańszczyźnianych.

W konsekwencji, regularnie wybuchały bunty kozackie, stawiające sobie za cel zwiększenie rejestru, oraz uzyskanie gwarancji praw, zabezpieczającej przed narzuceniem Kozakom statusu chłopskiego. Największy z buntów nastąpił w 1648 r., pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, a osłabiona Rzeczpospolita, okazała się wobec niego bezradna. Kilka kompromitujących klęsk militarnych doprowadziło do umocnienia się buntowników na południowo-wschodnich ziemiach, nad którymi Warszawa straciła kontrolę. Przeciągająca się wojna, której żadna ze stron nie mogła rozstrzygnąć na swoją korzyść, doprowadziła do wyniszczenia ziem ukrainnych, jak również do znacznego obciążenia ekonomicznego Rzeczypospolitej. Kozacy wciągnęli również do wojny Moskwę, poddając Ukrainę władzy carskiej.

Kiedy hetmanem powstania został Iwan Wyhowski, przewagę wśród Kozaków zdobyli zwolennicy porozumienia z Polakami. Również po stronie polskiej dominowała chęć zakończenia wyniszczającej wojny. W konsekwencji, w 1658 r. zawarto Ugodę Hadziacką. Przekształcała ona Rzeczpospolitą Obojga Narodów w Rzeczpospolitą Trojga Narodów, przyznając odrębny status ziemiom, na których żyli Kozacy. Zakładała ona gwarancję praw ludności prawosławnej, a także stopniową nobilitację Kozaków. Powołano oddzielną drabinę urzędów dla ziem ukrainnych, które miały być obsadzone wyłącznie ludźmi z nich pochodzącymi, zaś szlachta mogła powrócić do swoich majątków.

Spory o to, czy Ugoda Hadziacka miała szanse zakończyć niszczącą wojnę domową trwają do dziś. Wkrótce po zawarciu unii, z inspiracji rosyjskiej przeciwko Wyhowskiemu zbuntowali się szeregowi Kozacy. Został on pozbawiony buławy hetmańskiej, a wojna z Rzeczpospolitą została wznowiona.

Treść dokumentu

Pakta Hadziackie autentyczne. 16 Septembris 1658 postanowione

W imię Pańskie Amen.

Ku wiecznej pamięci teraz i na potym będącym zawżdy.

Komisja między Stanami Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego z jednej a Wielmożnym Hetmanem i Wojskiem Zaporoskim z drugiej strony, przez wielmożnych Stanisława Kazimierza Bieniowskiego, wołyńskiego i Kazimierza Ludwika Jewłaszewskiego, smoleńskiego - kasztelanów, z Sejmu od Najjaśniejszego Jana Kazimierza z Bożej łaski Króla Polskiego i Szwedzkiego, Wielkiego Księcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego, Inflanckiego, Smoleńskiego, Wandalskiego dziedzicznego króla i wszystkich Stanów Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego naznaczonych Komisarzów z Wielmożnym Panem Iwanem Wyhowskim Hetmanem i wszystkim Wojskiem Zaporoskim w obozie pod Hadziaczem 16 września, roku pańskiego 1658. Daj Boże szczęśliwe i wiecznie trwałe skończona.


Na którym miejscu Wielmożny Hetman Zaporoski z wojskiem swym nas, Komisarzów przystojnie i wdzięcznie przyjąwszy i moc zupełną komisarską nam od Jego Królewskiej Mości Pana naszego miłościwego i Stanów Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego powagą sejmową daną zważywszy, deklarował się ze wszystkim wojskiem, iż jako nie po dobrej woli, ale z musu wojsko zaporoskie, przyciśnione różnemi opresyjami, do obrony swojej przystąpiło. Tak, gdy Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy ojcowskim sercem przepominając wszystkiego, co się w zamieszaniu stało, wzywa do jedności. Nie pogardzając łaską Jego Królewskiej Mości Pańską, dobrotliwego Pana klemencyą pokornie przyjmując, do tej komisyjej przystępują. Potem do spólnej namowy, postanowienia zgody, szczerości i z obopólnej miłości, biorąc za świadectwo strasznych zastępów Boga to, co się stanowi, szczyrze prawdziwie i wiecznie ma być trzymano.

Pokój wieczny i nigdy nie rozerwany zastanowiliśmy tym sposobem:

Religia grecka starożytna, ta i taka, z jaką starożytna Ruś do Korony Polskiej przystąpiła, aby przy swoich prerogatywach i wolnym używaniu nabożeństwa zostawała, póki język narodu ruskiego zasięga we wszystkich miastach, miasteczkach i wsiach, tak w Koronie Polskiej jako i w Wielkim Księstwie Litewskim, także na Sejmach, w wojskach, trybunałach, nie tylko w cerkwiach, ale publicznie w procesyjach, wizytowaniu chorych cum sacra sinaxi [ze świętymi relikwiami], chowaniu umarłych i we wszystkim zgoła, tak jak nabożeństwa swego libere et publice [publicznie i swobodnie] zażywa ritus romanus [obrządek rzymski]


Tejże religii greckiej daje się moc wolnego erygowania cerkwi, zakonów, monastyrów nowych, jako i starych ponawiania i naprawiania.

Co się tknie cerkiew i dóbr antiquitus [z dawna] na cerkwie religii greckiej starożytnej fundowanych, przy tych zostawać mają graeci disuniti greccy prawosławni [greccy prawosławni], które cerkwie post praestitium publicum iuramentum fidelitatis [po publicznym złożeniu przysięgi na wierność] przez pułkowników i inszą starszyznę Wojska Zaporoskiego in spacio dimidii anni [w przeciągu pół roku] podane będą przez Komisarzów ab utrinque [z obydwu stron] naznaczonych.


A Unia, która dotąd Rzeczpospolitą mieszała, tak się znosi w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim, aby, kto chce, do rzymskiego, a kto chce - do greckiego nieunitskiego nabożeństwa powracał. Panowie zaś świeccy, tak dziedziczni, jako i urzędnicy Jego Królewskiej Mości religii rzymskiej, żadnej jurysdykcyjej mieć nie będą nad duchownymi, świeckimi i zakonnikami religii greckiej, prócz należnego pasterza.

A że w spólnej ojczyźnie spólne prerogatywy i ozdoby wzajemnie należeć utrique ritui [obu obrządkom] mają, tedy Ojciec Metropolita Kijowski teraz i na potym będący, ze czterema władykami - łuckim, lwowskim, przemyskim, chełmskim, według ich porządku własnego w Senacie zasiadać ma, z taką prerogatywą i libera vocio usu [prawem głosu], jako w Senacie zasiadają Jaśnie Wielebni Ich MM. [Miłoście] duchowni ritus romani [obrządku rzymskiego]. Miejsce jednak Jego Miłości Ojcu Metropolicie po Jego Miłości Księdzu Arcybiskupie Lwowskim, władykom po biskupach powiatów swych naznacza się.


W województwach kijowskim, bracławskim i czernihowskim dygnitarstwa senatorskie szlachcie ritus graeci [obrządku greckiego] tylko, capacibus [odpowiednim] mają być oddawane, natis et bene possessionatis [z miejscem urodzenia i dużą majętnością] w tych województwach, salvo iure [z zachowaniem prawa] teraźniejszych possesorów. Tym jednak czasem respectus hetmaństwa, pierwszym senatorem w tych trzech województwach ma być Hetman dla Wojsk Ruskich i wszystka jurysdykcja kijowska ma do jego należeć dyspozycji, jako nastawienie podwojewodzego i innych urzędników. Co ma służyć et praecanetur pro hac vice tantum [i być przepowiedzianym dla następujących po kolei] i dokąd ad possessionem [do majątku] województwa kijowskiego nie przyjdzie.


Więc też aby miłość obopólna krzewiła się w miastach koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdziekolwiek cerkwie ritus graeci [obrządku greckiego] zasiągły, zarówno mieszczanie tak rzymscy, jako religii greckiej, spólnych wolności, swobód zażywać mają i żadnemu religija grecka do Magistratu przeszkodą być nie ma.
Akademię w Kijowie pozwala Jego Królewska Mość i Stany Koronne erygować, która takimi prerogatywami i wolnościami ma się cieszyć [gaudere], jako Akademia Krakowska, tą jednak kondycją, aby w tej Akademijej żadnych sekt: ariańskiej, kalwińskiej, luterskiej profesorów, mistrzów i studentów nie było. Więc, aby między studentami i żakami żadnej okazji do zwady nie było, wszystkie insze szkoły, które przedtym w Kijowie były, gdzie indziej Jego Królewska Mość przenieść rozkaże.

Drugą także Akademię pozwala Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy i Stany Koronne i Wielkiego Księstwa Litewskiego tam, gdzie jej miejsce sposobne upatrzą, która takich, jako kijowska zażywać będzie praw i wolności, lecz taką, jako i w Kijowie ma być erygowana kondycją, aby w niej sekty ariańskiej, kalwińskiej i luterskiej profesorów, mistrzów i studentów nie było. A gdziekolwiek ta Akademia stanie, już tam żadne insze szkoły wiecznymi czasy erygowane nie będą.

Gymnasia, collegia, szkoły i drukarnie, ile ich potrzebować będą bez trudności stanowić będzie wolno i liberę [swobodnie] nauki odprawować i księgi drukować wszelakie in controversiis religionum [w sporach religijnych], sine caesione tum Maiestatis Regiae et absque scomatibus [bez obrazy Majestatu Króla i bez paszkwili] na Króla Jego Mość.
A ponieważ Wielmożny Hetman z Wojskiem Zaporoskim od Rzeczypospolitej oderwanym, z miłości ku Jego Królewskiej Mości Panu swemu miłościwemu i własnej ojczyźnie, wszelakich odstępując postronnych protekcji, powraca, tedy Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy i wszystkie Stany Koronne i Wielkiego Księstwa Litewskiego to, cokolwiek pan Bóg na oboje strony dopuścił, majestatowi jego świętemu za grzechy spólne ofiarowawszy, wieczną amnistyją, to jest zapomnieniem wiecznym pokrywa, asekurując wszelkiej kondycji ludzi od największego do najmniejszego, nikogo nie wyjmując, tak z pośrodku Wojska Zaporoskiego, jako też stanu szlacheckiego, urzędników, jako i prywatnych ludzi, będących tych zgoła wszystkich, którzy cokolwiek, jakimkolwiek sposobem przy Wielmożnych Hetmanach, tak zeszłym, jako i teraźniejszym zostawali i zostają, i żadnej zemsty, ani Majestat Pański, ani Senat, ani wszystka Rzeczpospolita na ostatek, ani żaden z prywatnych przeciwko nim i każdemu z osobna od największych do najmniejszych nie będzie pretendował, i owszem, wszystkie niesmaki i to wszystko, cokolwiek podczas wojen działo się, cale sercem chrześcijańskim pod świadectwem strasznego Boga, z obopólnie bona fide [dobrą wiarą] sobie podarowawszy, żadnej jeden na drugiego ani jawnej, ani potajemnej nie ma knować pomsty i praktyki, nie dające się uwodzić, ani żadnej absolucyjej, jeśliby chcieli czynić dowcipy skrzętne uwalniając z przysięgi.


Nadto kaduki wszystkie, tak pod tymi, którzy są e corpore [z ciała] Wojska Zaporoskiego, jako pod szlachtą, która przy Wielmożnym Hetmanie i Wojsku Zaporoskim, i przy Szwedach wiązała się, od kogokolwiek uproszone i od zaczęcia wojny dane, nic penitus [zupełnie nie ekscypując [pomijając], ogółem wszystkie i każdy z osobna cassantur [ulegają skasowaniu], tak aby one niczyjemu ani honorowi, ani własności dóbr nie szkodziły, które gdziebykolwiek znajdowały się pro cassatio [przez kasację] i z ksiąg eliminatis habentur [usuniętymi zostały] i tych dóbr własnym possesorom jest wolna conceditur apprehensio [jest dopuszczone zawładnięcie], ani jej kadukami bronić mają sub paena infamiae [pod karą infamii].
A jako rzecz sama, tak i imię samej aministiej powinno być sanctum [święte] i jako in pristinum statum res et persona [w przyszłym stanie rzeczy i osób] wszelakiej kondycyjej ludzi restituntur [zostają przywrócone] i do tejże jedności, zgody, miłości, prawa, pana, jako było przed wojną, powracają. Tak praecavetur [zapobiega się], iż ktobykolwiek rwać to świątobliwe zjednoczenie ważył się publice [publicznie] lubo privatim [nieurzędowo] w posiedzeniu komu perduelionem exprobrare [zarzucić zdradę] śmiał, takowy jako violator pactorum panis ma sibiacere [gwałciciel ustalonych faktów ma być ukarany]. W czym jeśliby się jaka trafiła okazja dla uchronienia potwarzy, pilna czyniona ma być inquisitia [śledztwo] z obu rąk.


Wszystka Rzeczpospolita Narodu Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego i Ruskiego i prowincjyjej do nich należących restituantur in integrum [łączą się w całość], tak jako było przed wojną, to jest, aby te narody w granicach swoich i swobodach zostawały nienaruszone, jako były przed wojną, i wedle praw opisanych w radach, sądach i wolnej elekcji panów swoich, królów polskich i wielkich książąt litewskich i ruskich. A jeśli necessitati belli [koniecznością wojny] z postronnymi pany na ujmę granic, albo wolności tych narodów stanęło co, to pro irrito et iniani [za nieważne i czcze] być ma, a przy swobodach swoich narody wyżej pomienione stawać mają bona fide [dobrą wiarą], jako jedno ciało jednej i nierozdzielnej Rzeczypospolitej, nie czyniąc między sobą różnicy o wiarę, ale jako kto profitebatur et profitetur Religionem Christianam Romanam et Graecam [wyznawał i wyznaje religię chrześcijańską rzymską albo grecką], wszystkich przy pokoju, wolności zostawiają, Lubo by jakie prawa albo dekreta, tak z oczywistej kontrowersjej jako in contumaciam [w nieobecności strony procesu], przewody prawne były ferowane przed wojną i tempore belli [w czasie wojny].
Wojska Zaporoskiego lidzba sześćdziesiąt tysięcy być ma według starodawnych wolności i pod władzą Hetmana Ruskiego. A cokolwiek pieniężnego wojska będzie na Rusi, to pod władzą tegoż Hetmana pozostawać ma.

Consistentia [byt] Wojsku Zaporoskiemu w tych województwach i dobrach naznacza się, w których przed wojną zostawali, któremu to wojsku wszelakie wolności przywilejami najjaśniejszych królów polskich nadane konfirmuje, zachowując ich przy starodawnych wolnościach i zwyczajach ich i onym nie tylko nic nie ubliżając, ale owszem, wszelaką one potwierdzając powagą. Nadto żaden dzierżawca dóbr Jego Królewskiej Mości i starosta, ani pan dziedziczny i dożywotni, ani ich podstarościowie, urzędnicy i insi wszelacy słudzy, żadnych podatków z futorów kozackich, wsi, miasteczek i domów wyciągać żadnych pretekstem nie będą, ale jako ludzie rycerscy, wolni od wszystkich największych i naj-mniejszych ciężarów, także od ceł, myt, po wszytkiej Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim być mają. Także i od sądów wszelakich starostów, dzierżawców, panów i ich namiestników mają zostawać wolni, ale tylko pod samego Hetmana Wojsk Ruskich zostawać jurysdykcyją. Przy tym wszelakie napoje, łowy polowe i rzeczne, i insze Kozaków pożytki według starych zwyczajów przy Kozakach wolne zostawać mają.


Z osobna zaś, dla dalszego do usług Jego Królewskiej Mości przychęcenia, którychkolwiek Hetman Wojsk Ruskich prezentować Jego Królewskiej Mości będzie, godnych klejnotu szlacheckiego, tych wszystkich bez trudności potka nobilitacyja z nadaniem wszelakich wolności szlacheckiej; tak jednak miarkując, żeby z każdego pułku sto być mogło nobilitowanych.
Wojsk żadnych polskich, litewskich, albo cudzoziemskich nikt prowadzić nie ma w województwo kijowskie, bracławskie, czernihowskie. Wojska jednak pieniężne pod władzą Hetmana Wojsk Ruskich będące, z dóbr królewskich i duchownych w pomienionych województwach, za ordynansem tegoż Hetmana Ruskiego chleb wybierać będą. A gdyby wojna jaka być miała od granic ruskich i potrzeba posiłków koronnych przystąpiła, wtenczas te posiłki mają być pod regimentem Hetmana Wojsk Ruskich.

Dla tym lepszego tych pakt potwierdzenia i pewności Hetman Wojsk Ruskich ad extrema vitae suae tempora [będzie do ostatecznego kresu swego życia] Hetmanem Wojsk Ruskich i pierwszym w województwach: kijowskim, bracławskim i czernihowskim senatorem pro hac vice [za tą kolejnością] a post fata [po śmierci] jego ma być wolne obieranie hetmana, to jest czterech elektów obiorą status [stany prawne] województw: kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego, z których jednemu Król Jegomość konferować będzie.

Minnica dla bicia wszelakich pieniędzy w Kijowie, albo gdzie commodius [miejsce stosowniejsze] będzie się zdało, otworzona być ma, wedle jednej ligii i z osobą królewską.

Podatki, które Rzeczpospolita uchwalać będzie na sejmie i województwach: kijowskim, bracławskim, czernichowskim, mają się obracać na żołnierza pieniężnego, pod władzą Hetmana Wojsk Ruskich zostającego.

Spólna rada i spólne siły być mają tych narodów przeciw kożdemu nieprzyjacielowi.

Starać się mają te trzy narody spólnie wszelkiemi sposobami, aby wolna była nawigacja na Czarne Morze Rzeczypospolitej.
Z Carem Jego Mością moskiewskim jeśliby przyszło Jego Królewskiej Mości i stanom koronnym, Wielkiemu Księstwu Litewskiemu bellum offensivum [wojnę zaborczą] podnosić, Wojska Zaporoskie do takiej wojny necesitowane [przymuszane] nie będą. Jeśliby jednak Car Jegomości prowincyj Rzeczypospolitej przywrócić nie chciał i na Rzeczpospolita następował, tedy wszytkie siły, tak koronne, jako i Wielkiego Księstwa Litewskiego, jako i Wojska Ruskie Zaporoskie pod regimentem Hetmana swego łączyć się i wojować będą.

Dobra leżące i ruchome, królewszczyzny, także i sumy pieniężne obywatelów ruskiej ziemie, którzy się lubo przy szwedzkim wojsku, lubo przy Zaporoskim wiązali i teraz do ojczyzny powracają, konfiskowane przywrócone być mają, i zasługi ich w wojsku koronnym i Wielkiego Księstwa Litewskiego równo z zasługami wojsk koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego kompensowane i zapłacone.

A już od tego czasu Hetman z Wojskiem Zaporoskim, teraz i na potem będący, odstąpiwszy wszelakich postronnych protekcyj, więcej się do nich wiązać nie ma. I owszem w wierności, poddaństwie i posłuszeństwie Najaśniejszego Majestatu Królestwa Polskiego i następców Jego, także wszytkiej Rzeczypospolitej ma i mają, będzie i będą wiecznymi czasy.

Nie derogując jednak nic braterstwu z Chanem Jego Mością krymskim zawartemu, jeśli może być salva integritate Reipublicae [obrona całości Rzeczypospolitej] Cara Moskiewskiego. Legacyj żadnych od postronnych przyjmować nie ma i jeśliby się jakie trafiły, one do Jego Królewskiej Mości odsyłać będzie. Także ani wojsk postronnych wprowadzać, ani żadnego z postronnemi porozumienia mieć nie będzie na szkodę Rzeczypospolitej, chyba z dokładem Jego Królewskiej Mości.
Privatis [osobom prywatnym] wszytkim z obojej strony, tak duchownym ritus romani [obrządku rzymskiego] w województwach: kijowskim, bracławskim, czernihowskim, podolskim, także w Wielkim Księstwie Litewskim i na Białej Rusi, i w Siewierszczyźnie do biskupstw, probostw, kanonij, plebanij i dóbr do nich należących, także zakonnikom wszytkim do kościołów, klasztorom, dóbr, fundacyj, tudzież świeckim z obojej strony do dóbr dziedzicznych, starostw, dzierżaw i własności swoich dożywotnych, zastawnych i inszemi kontraktami, należących w tychże województwach pomienionych i w Wielkim Księstwie Litewskim, na Białej Rusi i w Siwierzu zostających, bezpieczny powrót i reindukcyja otwiera się. Czas jednak powrócenia i rendukcyjej Jego Królewska Mości, zniósszy się z Hetmanem Zaporoskim, naznaczyć ma. Sposób zaś reindukcyjej ten ma być zachowany, aby żaden do swojej własności nie powracał, jeno za uniwersałem Jego Królewskiej Mości i Wielmożnego Hetmana Wojsk Zaporoskich. W czym ma być wzajemna z obu stron konferencyja.

A dla rozsądzania różnych spraw, tak kryminalnych, jako i potocznych, mają mieć w tych trzech województwach swój osobliwy trybunał, według takiego porządku, jaki sami sobie uformują. Prócz tego, owruckie i żytomierskie z osobna starostwa sądowe mieć mają.

A dla lepszej pewności, ponieważ Hetman z Wojskiem Zaporoskim i województwa oderwane wszystkie insze, postronnych narodów protekcyją odrzuca, a dobrowolnie, jako wolni do wolnych, równi do równych i zacni do zacnych powraca. Przeto dla pewniejszego dotrzymania teraźniejszego postanowienia, pozwala temuż Narodowi Ruskiemu Jego Królewska Mości i Rzeczpospolita osobnych pieczętarzów, marszałków i podskarbich, cum dignitate senatoria [z godnością senatorską] i inne narodu ruskiego urzędy, którzy według roty urzędników koronnych przysięgę wykonać mają, przydawszy ten punkt, iż nic przeciwnego teraźniejszemu postanowieniu pieczętować nie będą i owszem, tego przestrzegać będą, jako by temu postanowieniu przez konstytucyje albo dekreta sejmowe i żadne inne rescripta [rozporządzenia], uniwersały i przywileja, nic się przeciw nie działo.

Do których pieczętarzów urzędu i kancelaryjej należeć będą wszytkie, tylko duchowne gratie, metropolije, episcopije, ihumenije i beneficyja, do których podawania należy Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy. W województwie ruskim, kijowskim, wołyńskim, podolskim, bracławskim, czernihowskim także wszystkie gratije, nie tylko duchowne, ale i świeckie, W województwiach kijowskim, bracławskim, czernihowskim tylko także i sądy z miast królewskich pomienionych tylko trzech województw i dekreta wszelakie, tak zadworne i sejmowe. A cokolwiek by in contrarium [naprzeciw] tego postanowienia wyszło z Kancelaryjej Koronnej albo Wielkiego Księstwa Litewskiego, to pro irrito [za nieważne] być ma i impetrator [ten który jest zdobywcą] takowego przywileju nie tylko przywilej tracić, ale i paenae [karze] dziesięcią tysięcy kop litewskich podlegać ma, o co forum [sąd] przed Królem Jego Mością ex speciali regestro [ze specjalnym zapisem].

Aby occasione litium [na okoliczność sporu] względem poddanych o swawolą inkulpowanych do nowej nie przychodziło konfuzyjej, wszytkie procesy o stawieniu poddanych ratione [z powodu] najazdów, zaborów, szkód podczas wnętrznych zapałów poczynionych, ziemskie, grodzkie, trybunalskie, by też i dekreta trybunalskie ex personali [wynikające z prawnych stosunków osobowych] w tych sprawach zaszły, osobliwie w województwach: kijowskim, wołyńskim, bracławskim, czernihowskim cassantur [zostaną skasowane].

Z Carem Jego Mością moskiewskim, jeśliby do zawarcia pakt Jego Królewskiej Mości i Stanom Koronnym i Wielkiego Księstwa Litewskiemu przyszło, indemnitas [gwarancję] reputacyjej i teraźniejszego postanowienia Wielmożnemu Hetmanowi i Wojsku Zaporoskiemu praecavere [dać rękojmię].

Którą to Komisyją tak Ich Mości Panowie komisarze, jako i Wielmożny Hetman Księstwa Ruskiego de facto [faktycznie] przysięgą potwierdzili, tak jako roty juramentu ręką Ich Mościów extunc [tamtego czasu] podpisane. Nadto taż Komisja przysięgą cielesną z Senatu przez Jaśnie Przewielebnego Jego Mości księdza arcybiskupa gnieźnieńskiego, prymasa koronnego, Jego Mości księdza biskupa wileńskiego, także Ich Mościów Panów Hetmanów czterech: koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego i pieczętarzów Obojga Narodu, jako i przez marszałka poselskiego z strony koła rycerskiego na sejmie, który ma być jako najprędzej złożony in praesentia [w obecności] posłów od Wielmożnego Hetmana i Wojska Zaporoskiego wyprawionych, konfirmowana będzie.

A co się tknie przysięgi Jego Królewskiej Mości Pana naszego Miłościwego, tę z klemencyjej swej pańskiej, na pokorną prośbę Wojska Zaporoskiego, uczynić raczy Jego Królewska Mość i za nie Ich Mości Panowie Komisarze asekurują.

Przysięgi zaś pułkowników, setników i wszytkiej starszyzny Wojska Zaporoskiego po sejmie, na którym się dość stanie teraźniejszemu postanowieniu, przed Komisarzami na to deputowanemi będą wykonane.

Ażeby ta komisyja wieczną wagę i powagę miała, tak jako w sobie brzmi z początku do ostatka, w prawo pospolite, to jest w konstytucyją inserowana, Sejmem aprobowana i za wieczne, i nieodzowne prawo rozumiana i trzymana będzie. Działo się ut supra [jak wyżej] w taborze pod Hadyjaczym, dnia i roku wyżej mianowanych.

Do buławy wielkiej ruskiej należeć ma czehryńskie starostwo, tak jako continetur [jest zawarte] w przywileju urodzonego niegdy Bohdana Chmielnickiego, od Jego Królewskiej Mości konferowanym. A Hetman Wojsk Ruskich od rezydencyjej przy Jego Królewskiej Mości ma być wolen.

Konwokacyja województwom: kijowskiemu, bracławskiemu, czernihowskiemu po sejmie przyszłym, który, da Bóg, jako najprędzej od Jego Królewskiej Mości Pana naszego miłościwego uniwersałem złożona będzie.


/ - / Jan Wyhowski, Hetman Wojsk Ruskich, ręką własną



 (za: W kręgu Hadziacza A.D. 1658 od Historii do Literatury, red. Piotr Borek, oprac. P Borek, Kraków 2008)

Treaty of Hadiach authentic Given 16 Septembris 1658

In the name of the Lord Amen.

In eternal memory now and for ever.

Commission between the Estates of the Polish Crown and of the Grand Duchy of Lithuania on the one side, and His Lordship the Hetman and the Zaporizhia Army on the other, by the noble castellans: Stanisław Kazimierz Bieniowski of Volhynia, and Kazimierz Ludwik Jewłaszewski of Smolensk from the Seym by His Majesty, by God’s grace King of Poland, Ruthenia, Prussia, Mazovia, Samogitia, Livonia, Smolensk, hereditary king of the Vandals, all the estates of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania, appointed Commissioners, with the Noble Lord Hetman Ivan Vykhovsky and the entire Zaporizhia Army, encamped at Hadziacz on A.D. 16 September p1658. May God see to its fortunate and eternal conclusion.


In this place, the Noble Hetman of Zaporizhia, with his army, received us, the Commissioners gracefully and politely, recognizing our full powers granted to us by His Majesty, our king and of the Crown Estates and of the Grand Duchy of Lithuania, and by the stature of the Seym, declared that with our entire army, not out of good will, but by compulsion, the Zaporizhia army, subjected under various oppressions, joined the defense. As His Majesty, our Dear King, with his fatherly heart, in view of what had happened in the confusion, appeals for unity. Far from neglecting His Majesty’s grace, and humbly accepting His Highness clemency, they join the commission. Later, for common consent, concord, sincerity and mutual love, calling for witness the dreadful hosts of God, what is declared her is to be maintained sincerely, truly and eternally.
We thus have concluded eternal and permanent peace:

The ancient Greek religion, one with which ancient Ruthenia joined the Polish Crown, so that retained its prerogatives and a free use of religious practice, as long as the language of the Ruthenian people survives in all cities, hamlets and villages, both in the Polish Crown and in the Grand Duchy of Lithuania, as well as in the Seyms, in the army, in the courts, not only in churches, but also during public processions, visits of the infirm cum sacra sinaxi [with holy relics], in burial and in all other practices, such as religious services libere et publice [publically and freely] the ritus romanus [the Roman rite] is to be applied.


This Greek religion is granted the freedom to erect churches, religious orders, new monasteries, as well as reinstate and repair old ones.


As regards the church and the antiquitus [ancient] property founded as churches of the Greek religion, the graeci disuniti [the Greek orthodox] are to keep them, and those churches post praestitium publicum iuramentum fidelitatis [after swearing a public oath of loyalty] by the colonels and other high ranks of the Zaporozhia Army in spacio dimidii anni [within six months] shall be given by the Commissioners appointed ab utrinque [by both sides].
And the Union, which had brought confusion to the Commonwealth, is hereby dissolved in the Grand Duchy of Lithuania so that whoever wishes could return to the Greek or to the Roman rite. On the other hand, both lay and hereditary lords, as well as officials of His Majesty of the Roman religion, shall have no jurisdiction over the clergy, over the laymen or the monks of the Greek religion, except the duly appointed priest.
And since in the common fatherland, the common prerogatives and decorum shall belong utrique ritui [to both rites]. Then Father Metropolitan of F now and later, with four vladykas: of Lutsk, Lviv, Przemyśl, and Chełm, in accordance with their hierarchy are to have seats in the Senate, with such a prerogative, and ibera vocio usu [the right to vote], as their Holy Lordships do in the Senate as well. Reverend clergymen ritus romani [of the Roman rite]. It is hereby decided that the Archbishop of Lviv precedes everyone, and later the vladykas after them the county bishops.

In the Kiev, Bratslav, and Czernihów provinces, senatorial seats are to assigned only to noblemen ritus graeci [of the Greek rite greckiego], capacibus [appropriate], natis et bene possessionatis [with a birthplace and large property] in those provinces,salvo iure of the current owners. Meanwhile, the as regards the hetmans, the first senator in the three provinces is to be the Hetman of the Ruthenian Army and the entire Kiev jurisdiction is to be placed at his disposal, as a line of command of deputy province governor and other officials. Which is to serve et praecanetur pro hac vice tantum [and be proscribed for the subsequent ones in order] and until he becomes ad possessionem [an owner of property].

So in order that mutual love flourish in the Cities of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania, wherever the ritus graeci [of the Greek rite] churches, both city dwellers of the Roman and of the Greek denomination have sworn that they should enjoy common freedom, liberties, and the Greek religion should be no bar for [a position] at the Magistrate.

His Majesty and the Crown Estates permit to erect an Academy in Kiev, which is to enjoy [gaudere]the same prerogatives as the Cracow Academy, on one condition: that no cults be admitted to the Academy, namely: Aryans, Calvinists, Lutherans, neither professors nor students. Therefore, in order to prevent any occasion for quarrel between the students and the pupils, all other schools that previously existed in Kiev, His Royal Highness shall order to move elsewhere.
His Majesty and the Crown Estates and of the Grand Duchy of Lithuania further permit to erect another Academy wherever an appropriate place is found, one that shall enjoy the same freedoms as the one in Kiev, but shall be subject to the same condition that there be no professors, masters or students of the Aryan, Calvinist or Lutheran cult. And wherever this Academy is erected, no other [such] schools shall ever be erected.

Gymnasia, collegia, schools, and printing houses, should they need them, would have no difficulty in erecting them and libere [at liberty] conduct teaching and print all kinds of books in controversiis religionum [in religious controversies], sine caesione tum Maiestatis Regiae et absque scomatibus [not offending the King’s Majesty or lampooning] His Majesty.

And as His Lordship the Hetman, with the Zaporizhia Army, severed from the Commonwealth, out of love for his beloved Majesty and for his fatherland, abandoning all other protection, then His Majesty, our Beloved King and all the estates of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania, whatever God our Lord permitted to both parties, having offered his to his majesty for common sins eternal amnesty, that is eternal oblivion, and secures people of all conditions from the greatest to the smallest, with no exception, thus from among the Zaporizhia Army as from the noble estate, officials, as well as private men, quite everyone who in any manner remain and shall remain with the High Lordships, both past and present, and forswear all vengeance on the Lord’s Majesty or the entire Republic, nor should any of the privates attempt anything against them, including whatever unpleasantries and all that took place during the wars, all the knights with a Christian heart, God’s terrible witness, having thus offered one another with mutual bona fide to plan no vengeance or practice overt or covert, against the other, shall not be seduced or absolved if they were to perform any tricks to release them from the oath.
Furthermore, all inhertiance, both under those who are e corpore from the Zaporizhia Army, and under the nobility that would attach itself to the Lordship Hetman and the Zaporizhia Army or to the Swedes, each and every one cassantur [are to be cancelled], regardless of who they were solicited from or granted by, nothing penitus [without exception], so that they damage nobody’s honor or property, wherever they happen to be pro cassatio [by cancellation] and from the books eliminatis habentur [were removed] and from these properties it is freely conceditur apprehensio [permitted to seize], nor should they be defended by reference to inheritance sub paena infamiae [on pain of infamy]. But this matter itself, as th very name of the amnesty should be sanctum [sacred] and as in pristinum statum res et persona [in the future state of objects and people] of any condition restituntur [shall be reinstated] and shall return to this unity, consent, love, law, master, as before the war. Thus praecavetur [it is prevented] that should anyone dare to break off the holy union publice [publicly] or privatim [privately] or dared to accuse anyone at a session perduelionem exprobrare [of treason], such a person as a violator pactorum panis ma sibiacere [violator of established facts is to be punished]. If there were any opportunity to avoid slander, both sides should carry out urgent inquisitia [investigation].


The entire Commonwealth of the Polish Nation and of the Grand Duchy of Lithuania and Ruthenia and the attached provinces thereto restituantur in integrum [join to form w whole], as it was before the war, that is, so that the nations remain intact within their borders and freedoms, and in accordance with the laws described by the counsels, courts and in the free election of their lords, Polish kings and the grand dukes of Lithuania and Ruthenia.
And if necessitati belli [war makes it necessary] with alien lords to the detriment of the borders, or of the freedom of these nations took place what is to be deemed pro irrito et iniani [null and void ], and the nations are to stand for their freedoms bona fide as one body of the one and integral Commonwealth, with no distinction as to religion, but as profitebatur et profitetur Religionem Christianam Romanam et Graecam [professed and professes the Christian Roman or Greek ], leave everyone in peace and freedom, Or if any laws or decrees, for reasons of obvious controversy as in in contumaciam [in default of one party], legal proceedings were carried out before the war and tempore belli [in time of war].

The Zaporizhia Army is to be 60,000 [strong], in accordance with ancient freedoms and under a Ruthenian commander. As for any mercenary troops in Ruthenia, they would be under the same Hetman's command.

As for consistentia [existence], the Zaporizhia Army in those provinces and estates are to be maintained as they were before the war, and the privileges of this very army granted by the Polish kings are hereby confirmed, preserving their ancient freedoms and customs, and with no offense toward them, they are upheld with all solemnity. Furthermore, no lessee of property of His Majesty or a starost, or a hereditary landlord and permanent, nor their deputies, officials or any other servants, shall extract no taxes from Cossack khutors, villages, towns or homes under any pretext, but as men-at-arms, are to be free of all the great and small burden, including tariffs, tolls in the entire Crown and the Grand Duchy of Lithuania. Also, they are to be placed outside the jurisdiction of all starosts, lessees, landlords and deputies, and remain under the sole jurisdiction of the Hetman of the Ruthenian Army. Furthermore, all beverages, hunting and fisheries and others by the Cossacks in accordance with ancient customs are to remain free.


Also individually, in order to further encourage service for His Majesty, whoever is presented to His Majesty by the Hetman of the Ruthenian Army, worthy of noble status, shall with no impediment be nobilitated and granted all freedoms of the nobility without any hindrance; but taking care that one hundred per regiment be nobilitated.
No troops, Polish, Lithuanian or foreign are to be allowed into the provinces of Kiev, Bratslav, Chernikhiv. Mercenary troops, however, under the Hetman of the Ruthenian Army, from royal and church property in the above mentioned provinces shall draw bread on the orders of the Ruthenian Hetman. And should any war come from the Ruthenian borders, and Crown reinforcements be needed, then such reinforcements are to be placed under the regime of the Hetman of the Ruthenian Army.

For a better confirmation of this pact, and for surety, the Hetman of the Ruthenian Army ad extrema vitae suae tempora [until the last of his days] shall be Hetman of the Ruthenian Army and the first senator in the following provinces: Kiev, Bratslav, Chernihiv pro hac vice [in that order] and post facta [after death], the hetman shall be elected freely, that is four electors shall elect status [legal estates] in the provinces: Kiev, Bratslav, Chernihiv, from which His Majesty shall confer.

Mint to make all kinds coins shall be opened in Kiev or wherever commodius [more appropriate place] is found, according to one league and with the royal person.

Taxes that the Commonwealth resolve to impose by the Seym and in the provinces: Kiev, Bratslav, Chernihiv, are to be allocated to mercenary troops under the command of the Hetman of the Ruthenian Army.

Joint council and joined forces of these nations are to be [directed] against any enemy.
The three nations are to strive together by all means in order that the Commonwealth enjoy free navigation on the Black Sea.

If His Majesty the Czar of Moscow, should His Majesty the King and the Crown estates, the Grand Duchy of Lithuania were to engage in bellum offensivum [a war of conquest], the Zaporizhia Army shall not be necessitated for such a war. Should however His Majesty the Czar would not reinstate the provinces to the Commonwealth and invade the Commonwealth and the Grand Duchy of Lithuania, then the Ruthenian Army of Zaporizhia under the Hetman shall join and fight.

Confiscated real estate and immovable property, royal land as well as monies of the Ruthenian citizens who either were bound to the Swedish or the Zaporizhia army and are no returning to the fatherland, are to be returned, and their merits in the Crown army and of the Grand Duchy of Lithuania, are to be compensated and paid on equal terms with those of the army of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania.

And from that time on, the Hetman and the Zaporizhia Army, now a later, having abandoned all foreign protection, shall not bind himself with them. And shall remain for ever subjects and in obedience to the Highest Majesty of the Polish Kingdom and its successor, as well as to the entire Commonwealth.

However, without derogating anything about the brotherhood concluded with His Highness the Khan of Crimea, if salva integritate Reipublicae [defense of the integrity of the Commonwealth] is possible. He shall not receive any foreign legations, if such came, he shall refer them to His Majesty the King. Neither shall he introduce foreign armies nor conclude any agreement to the detriment of the Commonwealth, unless with the consent of His Majesty the King.
Privatis [privates ] all on both sides, clergy ritus romani [of the Roman rite] in the provinces w województwach: Kiev, Bratslav, and Czernihov, Podole, and in the Grand Duchy of Lithuania and in White Russia, and Siewierz that belong to bishoprics, parishes, canon chapters, parsonages and their property, also all monks are hereby granted the right of safe return and reinduction to churches, monasteries, property, foundations, and the same is granted to the lay to hereditary estates, starosties, leased land and property as well as their permanent property, pledges and due on the basis of contracts in the provinces mentioned, as well as in the Grand Duchy of Lithuania and in White Russia, and Siewierz. The time of return and reinduction shall be appointed by His Majesty the King, after negotiation with the Hetman of Zaporizhia. The reinduction is to be preserved so that no one return to their property unless by decree of His Majesty the King and His Lordship Hetman of the Zaporizhia Army. This is to be achieved by mutual confederation.

And to adjudicate in certain matters, both criminal and common, the three provinces are to have a separate tribunal, constituted in a manner of their own choosing. Apart from them Zhitomir and Ovruch are to have their separate judicial districts each.

And for better certainty, since the Hetman and the Zaporizhia Army and all the other the severed provinces refuse protection, and freely as free men, equals to equals and honorable to honorable are hereby reinstated. Thus in order to keep this decision with greater certainty, it is hereby permitted that this Ruthenian Nation by His Majesty the King and the Commonwealth shall have separate keepers of seal, marshals, treasurers cum dignitate senatoria [with senatorial dignity] and other offices of the Ruthenian nation, who according to the roster of Crown officials should swear an oath that they sign no document nothing against this present decision, and shall keep it so, so that nothing adverse toward this decision by constitution or by Seym decree or any other rescripta [ordinances], universals or privileges is effected.
The keepers of seals, offices and chancelleries shall have all spiritual gratiae, metropolises, episcopals, hegumens and benefices which are at the discretion of His Majesty our King. In the Ruthenian province and in the provinces: Kiev Volhynia, Podole, Bratslav, Czernihov, as well as all the gratiae, not only ecclesial but civilian; In the provinces: Kiev, Bratslav, and Czernihov, also the courts in royal towns only in the above three provinces, decrees of all kinds as well as those subject to royal jurisdiction and those by the Seym. And whatever in contrarium [against] this decision were issued by the Crown Chancellery or of the Grand Duchy of Lithuania , then it is to be deemed pro irrito [null and void] impetrator [the winner] of such a privilege not only shall forfeit this privilege, but also shall be subject to paenae [fine] of ten thousand Lithuanian coins, deided by forum [court] before His Majesty the Kingex speciali regestro [with a special register].

Lest occasione litium [in case of controversy] as to subjects charged with unruly deeds cause a new confusion, all proceedings regarding the appearance of subjects ratione [due to] invasion, occupation, damages due to domestic conflicts, if there were trials before local, municipal, and civil courts, so that tribunal decrees ex personali [resulting from interpersonal legal relations] in those matters, particularly in the provinces: Kiev, Volhynia, Bratslav, and Czernihov cassantur [shall be made null and void].

As regards His Majesty the Czar of Moscow, if a pact were signed between His Majesty the King and the Estates of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania, indemnitas [guarantee] of reputation and of this decision and are to be granted to His Lordship the Hetman and to the Army of Zaporizhia.

Which Commission Their Lordship the commissioners, as well as His Lordship man of the Duchy of Ruthenia de fact confirmed by oath and sworn, as they did the text of the oath signed by the hand of Their Lordships indemnitas [of that time]. Furthermore, this very Commission by corporeal oath from the Senate by the Most Reverend Lordship Archbishop of Vilnius, the Crown Primate, and Their Lordships four Hetmans: of the Crown and of the Grand Duchy of Lithuania and the seal keepers of Both Nations, as by the parliamentary speaker from the knights’ club at the Seym, which is to be given as soon as possible in praesentia [in the presence of] envoys from His Lordship Hetman and the Zaporizhian Army shall be confirmed.

And as regards the oath of His Majesty our beloved King, it shall be taken by the grace and the clemency of His Majesty the King at the humble request of the Zaporizhian Army, their Lordships Commissars guarantee.

Moreover, the colonels, centurions, all the elders of the Army of Zaporizhia, after the Seym that shall implement this decision, before the appointed Commissioners shall be executed.

And so that the commission enjoy eternal gravity and stature, as it sounds from the beginning to end, it should be incorporated into the common law, that is secured by the constitution, approved by the Seym and regarded as permanent and inalienable law. So it took place ut supra [as above] at the camp near Hadyyach, on the day and year said above.

The Ruthenian Hetman shall have jurisdiction over the Chekhryn starosty as continetur [per] the privilege of once born Bohdan Khmelnytsky, conferred by His Majesty the King. And the Hetman of the Ruthenian Army shall be exempted from the obligation to reside with His Majesty the King.

The provinces: Kiev, Bratslav, Chernihov, after the next Seym session, God willing, as soon as possible convocation shall be granted in a unversal.

 
/ - / Jan Wyhowski, Hetman of the Ruthenian Army, in his own hand

(Quoted after: W kręgu Hadziacza A.D. 1658 od Historii do Literatury, ed. Piotr Borek, comp. P Borek, Cracow 2008)

Pobierz oryginalny tekst