Wybierz okres
1368

Statuty Kazimierza III Wielkiego - wybór

Kontekst historyczny

Jan Długosz w „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” pod rokiem 1347 zapisał: „Król polski Kazimierz chciał położyć kres godnym potępienia ciężkim nadużyciom, w postaci różnego rodzaju oszczerstw i krzywd, w których całe Królestwo Polskie za wszystkich jego poprzedników, królów i książąt /…/ cierpiało bardzo dotkliwy ucisk w wymierzaniu sprawiedliwości i rozstrzyganiu sporów i wszelkiego rodzaju nieporozumień z tego mianowicie powodu, że sądy ziemskie po przeprowadzeniu postępowania dowodowego wyrokowały nie na mocy pisanych praw i statutów, ale kierowały się osobistymi odczuciami sądzących i przewodniczących sądom ulegających często namiętnościom, sympatiom i przekupstwom. Pragnął zatem wprowadzić  porządek w całym Królestwie przez jednakowe i sprawiedliwe prawa" * .  W tym celu król zwołał jakoby zjazd do Wiślicy w 1347 roku, na którym ogłosił statuty systematyzujące prawo zwyczajowe dwóch głównych dzielnic zjednoczonego królestwa, czyli Wielkopolski i Małopolski. Pisząc cytowaną relację Długosz uległ powszechnie podzielanemu w jego czasach mitowi, ze statuty stanowiły efekt jednorazowej kodyfikacji prawa. Faktycznie statuty Kazimierza Wielkiego powstawały przez dłuższy czas i zostały oparte na wyrokach wydawanych przez króla jako najwyższego sędziego. Wyroki te następie usystematyzowano dodając do dyspozycji ustawodawczej uzasadnienia, które często wywodzono z para rzymskiego lub kanonicznego (zob. np. par. 71, 72, 148, a także 77). 

Statut piotrkowski będący dotyczący prawa wielkopolskiego powstała między 1356 a 1362 rokiem, a ogłoszono go na wiecu w Piotrkowie. Późniejszy – najpóźniej wydana w 1362 roku - jest zbiór statutów dotyczących prawa małopolskiego, ogłoszony na wiecu w Wiślicy.

Statuty zawierają przepisy zarówno dotyczące ustroju państwa, jak i prawa sądowego (zwłaszcza karnego). Nie były kodyfikacją w nowoczesnym znaczeniu, bo nie wyczerpywały żadnego z działów prawa, wprowadzały jednak za prawem kanonicznym, zasadę wyższości normy stanowionej nad zwyczajem, który stał się normą pomocniczą.

Z ciekawszych spraw dotyczących ustroju społecznego warto wspomnieć regulacje tzw. nagany szlachectwa oraz kary za zabójstwo (główszczyzna), co wiązało się z jednej strony z rosnącą pozycją rycerstwa (szlachty) w życiu publicznym, a z drugiej z brakiem wyspecjalizowanej heroldii, która kontrolowałaby przynależność do stanu szlacheckiego. Statut wiślicki potwierdzał także obowiązek służby wojskowej rycerstwa, z zastrzeżeniem jednak uzyskanego jeszcze w XIII stuleciu przez rycerstwo przywileju wynagrodzenia za służbę poza granicami kraju.

Mimo swej niepełności, statuty Kazimierza Wielkiego stały się ważnym elementem budowy zjednoczonego Królestwa i nowelizacji obowiązujących norm prawnych. W wieku XV scalono statut piotrkowski i wiślicki.

Treść dokumentu

In nomine domini amen.

Non debet reprehensibile nec mirum judicari, si secundum temporum varietatem consuetudines et statuta humana varientur, cum cuilibet non sufficiat virium fortitudine pollere, vel armorum pulchritudine esse ornatum, si moribus et statutis non fuerit decoratus.

Et ob hoc nos Casimirus dei gratia Rex Poloniae, una cum Baronibus nostris, nutu et voluntate dei, considerantes, quod juxta temporum antiquitatem, in terris dominio nostro subjectis pleraeque causae in judiciis non uniformiter, sed secundum capitum seu animorum diversitatem, quamvis super uno et eodem facto, vario et diverso modo deciduntur et diffiniuntur, ex qua varietate quaestiones seu causae, plerumque post multiplices vexationes, remanent quodammodo immortales; quapropter ad laudem dei omnipotentis, beatae virginis Mariae, totiusque curiae coelestis, et ad profectum, commodum et utilitatem nostrorum subditorum, decrevimus praedictorum judiciorum seu causarum decidere et evellere varietatem; volentes et statuentes, quod deinceps perpetuis temporibus juxta infrascripta dumtaxat statuta omnes et singuli judices terrarum nostrarum debeant et teneantur judicare, et eadem statuta districte et firmiter observare. (Cf. III. 1.)
 
(I. De judiciis et officialibus judiciorum.)

§ 1. Quum sub uno principe eadem gens diverso jure frui non debeat, ne sit tamquam monstrum diversa habens capita, expedit reipublicae, ut uno et aequali judicio, tam Cracoviae, quam Poloniae et ceterae nostrae terrae judicentur. Et ex quo unus princeps est omnium, una etiam moneta in toto regno haberi debet, cum consilio totius nostrae Baroniae et assensu; quae debet esse perpetua et bona in valore, ut per hoc magis sit grata et accepta.

§ 2. Ut in rapinis aut in pignorationibus nostrororum pauperum aliquis modus observetur. Consueverunt avari judices et eorum officiales, ut postquam pro poenis in judicio lapsis, aliquos pauperes aut nobiles impignorant, statim spolia dividunt, nullam gratiam cum impignorato facientes. Ad succidendam itaque hanc consuetudinem perniciosam, et eam amplius servare nolentes et prohibentes, statuimus: ut si quis Judex, Palatinus, Castellanus, aut ipsorum officiales, vel maleficorum judex, qui Oprawca dicitur, aut alius quicumque, pro poenis judicialibus per eos latis, aut aliis excessibus, aliquem nostrum terrigenam, divitem vel pauperem, nobilem vel simplicem impignoraverint, vel jusserint impignorare, pignora in equis, pecudibus, aut in aliis substantiis sic recepta non distrahendo vel dividendo, si fuerit in aestivo tempore, duabus septimanis integris, si autem hiemali, octo diebus illibata debent per recipientem conservari, sive juste pignorati fuerint, vel indebite rapina per eos commissa. Et si extunc per illum vel illos, quorum sunt pignora, pro commissis poenis non fuerit illis, qui impignoraverunt, satisfactum, vel suam innocentiam non ostenderint, licitum sit pignorantibus illa distrahere et dividere, pro libera ipsorum voluntate. Quod si tales judices, aut alii superius nominati, eorum avaritiae non parcentes, infra praedicta tempora inter se diviserint aut dissipaverint, vel etiam alienaverint unum animal de praedictis, damnum passo, juxta valorem animalis deperditi, quod suo comprobabit sacramento, cum poena Piętnadzieście tenebuntur resarcire.— Hoc statutum salubre propter nostrorum procuratorum rapinam enormem, quam saepius committunt, ad ipsos et ad vices eorum gerentes extendimus, sive prorogamus. (Cf. III. 10.)

 

(II. De procuratoribus.)

§ 3. Ut dominarum habitatio, propter fragilitatem sexus, a coetibus virorum omninosit distincta, et ne in causas vocatae premant se in turmis masculorum, sanxit nostra auctoritas de praesenti: ut si qua domina sive virgo, citans aut citata venerit ad terminum sibi praefixum, judex praesidens judicio officialem suum cum ejus adversario ad hospitium illius dominae mittere tenetur, coram quibus actionem sive defensionem suae causae, advocato vel procuratori, cui placebit, in totum delegabit. (Cf. I. 4.)

(III. De contumacia.)

§ 4. Quum omnes constitutiones et statuta legem imponant rebus et negotiis futuris, et non praeteritis, volumus, ut omnes nostrae constitutiones, editae nunc in colloquio generali in Vislicia, non respiciant praeterita, sed tantummodo praesentia et futura. Unde si quis citat ad judicium aliquem pro hereditate in pecunia obligata, et ipsum ad judicium evocat, extunc, si reus in termino peremptorio non parebit, actor lucrabitur nominatam hereditatem, pecunia reo nihilominus restituta. (Cf. I. 8. 44. II. 6. III. 12.)

§ 5. Quia victus victori tenetur satisfacere de evictione, et de judicio prius non recedere, nisi satisdet, in quo est condemnatus, quidam inopia vel rebellione ducti, recedunt de judicio condemnati, pro debito nullam satisfactionem adversario impendentes. Propter quod volumus, ut tales inobedientes de malitia ipsorum commodum non reportent. Postquam victi fuerint in judicio, ad manus suorum adversariorum ligati tradantur: et si in captivitate manentes effugerint, a potestate ipsorum sint liberi et soluti ipso facto, et omni debito, quod tenentur; praeter debitum furti, quod semper damnati solvere tenebuntur. (Cf. III. 11. IV. 12.)
 (IV. De foro competenti et scultetia.)

§ 6. Quum actor forum rei undique sequi debeat, volumus, ut si quis in judicio juris Teutonici contra reum suam actionem dirigit, aut proponit, reus actorem ibidem super alia quaestione simili, vel in aequali, reconvenire non poterit, sed suam litem aut causam coram judice competenti, cum voluerit, agitabit.
 
§ 7. Ex lege imperiali clara luce nobis constat, quomodo incendiarii et exustores voluntarii domorum, horreorum, aut quorumvis bonorum, morte crudeli et impiissima puniantur, quibus etiam inventis, si ad ecclesiam fugiant, patrocinium nullum ex hoc debeant obtinere, propter damnati criminis saevitatem. Consueverunt tales omnes, ut manus effugiant justitiae ipsos punire volentium, ut plurimum, in civitatibus vel villis Teutonicalibus permanere, ut actionem propositam contra eos eludant per juris Teutonici defensionem; et sic saepius talium maleficorum crimina remanent impunita.
Unde de nostrorum Baronum basso consilio, statuimus: ut accusati de crimine incendii sive exustionis, etiam inventi in civitatibus aut villis Teutonicalibus, extra forum ipsorum trahantur, et in jure Polonico, tamen coram judice competenti, tenebuntur respondere: sententiari et puniri poena digna debebunt, juxta exigentiam criminis et ejus probationem. (Cf. II. 28.)

§ 8. Re vera, non solum a malo, sed ab omni specie mali, quemlibet viventem sub lege necessarium est abstinere, per quam refrenatur malorum audacia, ut justorum innocentia tuta consistat. Sane quidam ad foeditatem corpus suum, ut plurimum, protrahentes, et lascivam vitam gerentes, deum non timentes, nec temporalem poenam formidantes, virgines stuprant, mulieres polluunt violenter, et quando impetuntur ab eis in recenti, jure Teutonico volunt se tueri, ut facilius eludant commissi criminis actionem. Visum exstitit nostris nobilibus in colloquio generali, quod et nos decernimus perpetuo observandum, ut tales oppressores virginum aut mulierum, si proclamaverint in recenti, jure Polonico, coram judice competenti teneantur respondere, et puniri, juxta commissi criminis qualitatem. (Cf .11.20.28.)
 
§ 9. Quum secundum Patrum Sanctorum decreta lex decernat illos amittere privilegii 57 auctoritatem, qui non utuntur in eo concessa sibi potestate, plures sunt nostri milites jus Teutonicum habentes in multis ipsorum villis, ex nostra aut nostrorum praedecessorum gratia eis facta, et tamen jure Teutonico obmisso, tantum secundum jus Polonicum se regunt in quibusdam. Statuimus, quod si in aliqua villa abusi sunt jure Teutonico, amplius per jus Teutonicum contra agentes non poterint se defensare. Propter quod volumus, quod ubi crimen est commissum, illo jure, quo illa villa tunc usa fuerit, debebit judicari, sive terminari.
 
§ 10. Quum officium Scultetorum semper servile existat, et ad nutum dominorum suorum stare et facere jure teneantur, indecens est, ut majores aut potentiores personae, in Scultetias aliquas, quam ipsarum villarum sui domini, assumantur. Idcirco visum fuit nostris Baronibus: ut nullus miles, aut alius quicumque Illustris, emat aut acquirat sibi in aliqua villa Scultetiam, praeter illius villae aut possessionis domini vel patroni voluntatem; factam autem contra hoc statutum ipsam emptionem, decernimus irritam et inanem.

(V. De praescriptionibus.)

§ 11. Quum omnis dissensionis et discordiae sit mater communio, in qua etiam fratres aut germani existentes, ad rancores seu lites non modicas saepius provocantur, ad quas evitandas homines ipsi, ne in periculum incidant vitae utriusque, consueverunt, ut plurimum, homines vivere et stare in propriis domibus separatim, de parte bonorum sive hereditatum, quae ipsos contingit, habita divisione, invicem ipsorum amicis mediantibus, licet ad principem notitia ipsius non deducta. Sed quia saepe contingit, quod ex aliquorum vita activa et bona procuratione, domus reparantur et procurantur, ceteri vero ipsum negligentes et in ratione dissoluti, domos proprias ac bona hereditaria reformare non curantes, domos informatas et hereditates ad utilitatem deductas, jure pro se vendicant obtinere, fratres aut amicos ipsorum ad judicia protrahentes; et sic quilibet paterfamilias, tactus hoc timore, a reparatione bonorum se subtrahit, et domorum erectione: propter quod, ut a torpore et pigritia tales retrahamus et excitemus, et bene laborantes et procurantes aliquod commodum inde reportent, statuimus nostra auctoritate, ut quicumque fratres vel amici, consanguinei vel remoti, sexus utriusque, abinvicem separati fuerint vel divisi, et in hac separatione seu divisione steterint per triennium et tres menses in taciturnitate, ad judicium non provocantes, nisi causa legitima allegetur, propter quam sibi non obviet praescriptio, a repetitione seu vendicatione partis hereditatis fratris sui vel amici, per praescriptionem objectam legitime excludantur. (Cf. I. 12. II. 8. III. 17. IV. 13.)

 

§ 12. Quum furta et latrocinia propter saevitatem criminis et inflictionen seu formidationem poenae pro delicto commisso opponendae, per maleficos interdum plurimum occultantur, ita quod notitia criminis in brevi non potest propalari, et sic quandoque furta remanent impunita, ut, cum contra eos actio proponitur, per exceptionem praescriptionis annualis volunt se tueri; in detestationem itaque criminis decernimus: ut, si quis de furto aut latrocinio in judicio accusatur, si est manens secum in una villa, aut in parochia una audit secum divina de domiciliis ipsorum, tunc objectus annualis praescriptionis procedit et habet locum contra agentem de furto. Sin autem abinvicem actor et reus sunt distantes, non alia praescriptio exceptionis agentem pro furto repellit, nisi tantum triennalis: et imputent suae pigritiae omnes desides et lenti, qui in sui damni recuperatione minime curaverint vigilare. (Cf. I. 49. III. 16. IV. 16.)

§ 13. Quum realis distinctio personarum habeatur, inter quas quaedam personae libere, ut virorum, aliarum autem, ut mulierum, minus libere agere possint in judicio, super rebus et hereditatibus ipsis debitis sive obligatis; propter quod statuimus: ut viris et masculis praescriptio triennalis tantum currat; viduis vero sex anni, propter fragilitatem sexus, in praescriptione opponantur; mulieri autem maritatae, cum non habeat sui ipsius liberam potestatem propter maritum, decem anni currant in praescriptione. (Cf. I. 64. III. 17.)
 
§ 14. Si CUJUSCUMQUE pueri impuberes ante legitimam aetatem ad judicia trahuntur super hereditaria quaestione, et ob defectum aetatis cum actore litem contestari nequeunt, propter quod, ex interlocutione judicis, litis contestatio eadem usque ad aetatem debitam illorum puerorum prorogatur, et dilatione pendente, aliquot anni effluere consueverunt. Quibus tunc pueris legitimam aetatem attingentibus, si quaestio eadem ipsis innovatur, exceptionem praescriptionis iidem pueri agentibus de se, illorum annorum, quibus induciati fuerunt, opponere non valebunt, sed tantum utentur illorum dierum praescriptione, si qua fuit apud ipsos vel eorum progenitores, antequam fuissent primo ad judicium super eadem causa evocati. (Cf. I. 27. IV. 15.)
 
§ 15. Similiter infantibus ad duodecim annos educatis, si tempore infantiae per quemvispiam injuria fuerit illata, aut patri ipsorum tunc mortuo, possunt illatam violentiam agitare, pro qua agere non valebant, propter defectum aetatis, contra ipsos impedientes seu injuriantes. Et exceptio praescriptionis eis opponi non poterit, nisi quum, legitima aetate in eis completa, infra tempus debitum agere negligerent pro injuriis olim eis illatis: tunc obstabit eis exceptio praescriptionis, propter negligentiam allegatam. (Cf. I. 27. IV. 14.)

§16. Ut Calumniis malorum hominum omnis via praecludatur. Consueverunt etenim quidam multum litigiosi, calumniose viros innocentes de crimine homicidii commissi ante multos annos, querulose accusare, cujus probatio vel purgatio propter vetustatem facti, facilis haberi non potest. Unde statuimus: ut si quis de crimine homicidii vult agere aut accusare, cupiens poenam capitis sibi vendicare et obtinere, antequam tres anni elabantur a die criminis commissi hoc in judicium deducat; alias, tribus annis elapsis, petenti et agenti pro capite obstabit exceptio praescriptionis objecta. (Cf. I. 49. III. 16. IV. 12.)
(VI. De jurejurando.)

§ 17. Ut viri famosi et juste jurantes aliqua speciali praerogativa apud nos, inter ceteros nostros fideles consolentur, statuimus de nostrorum Baronum voluntate: ut si quis miles, aut alius vir nobilis, cui aliqua quaestio furti nunquam in judicio mota fuit, de crimine furti aut latrocinii accusetur, fas sibi sit, propter bonam praesumptionem habitam de ipso apud vicinos, per proprii juramenti protestationem a tali accusatione se purgare. (Cf· I. 46. IU. 16.)
 
§ 18. Quum in causarum processibus apud justos judices nihil habeat vendicare odium, vel favor usurpare, timor praevalere, aut praemium justitiam evertere, sed gestent stateram in manibus, aequo libramine lances appendentes, ut in concipiendis et ferendis sententiis solum deum habentes prae oculis, ne velut famae suae prodigi et persecutores ipsorum honoris, contra eorum conscientiam et justitiam, per gratiam aut per sordes quidquam faciant partis in gravamen; propter quod statuimus: ut si aliquis deinceps judex ordinarius vel delegatus, dei timore postposito, utique sententiaverit contra aliquem clientulum, alteri parti ipsum condemnando super hereditate, aut alia re certa in judicium deducta, et propter hoc pars damnata ad superiorem appellat, et quia moris est in judicio polonicali, quod judex a quo, cujus sententia per partem impugnatur, non prius vult, nec tenetiu suam sententiam defensare, nisi prius per partem tres marcae aut pelles mardurinae sibi assignentur, ut parilitas in poenis habeatur, si idem judex vincatur per partem condemnatam, eidem pelles aut tres marcas receptas, cum poena Piętnadzieście, suffusus rubore suo adversario restituat, qui ad superiorem in falsa pronunciatione evocavit (Cf. I. 13. 09. II. 10. 11.)
 
(VIII. De servitio belli.)

§ 19. Jus militale.— Quidam ex nostris nobilibus, cum in castris contra hostes positi fuerint, abjecto omni rubore, cum minima strenuitate communicantes, sub nullius vexillo de nostro exercitu se locare consueverunt, ad hunc finem, ut machinarum, propugnaculorum, aut ipsius exercitus custodiam evitent et defensionem, quam ceteri fratres ipsorum, sub certis vexillis locati, secundum ordinem inter ipsos positum facere consueverunt.
Et quia turpis est pars, quae suo non congruit universo, statuimus, ut quilibet miles aut simplex, sub certo vexillo erecto cum sua statione conquiescat, ut ingruente necessitatebelli et dimicationis cum hostibus, sciat capere locum certum, pro sui vexilli defensione.Aliter volumus, quod si tales amplius in nostro exercitu fuerint inventi, per Subcamerarium, sub quo degunt captivati, captivi nobis debebunt praesentari; equi vero eorum eidem. Subcamerario pro ipsa culpa applicentur.
 
§ 20. Expedit reipublicae, ut subditi in quiete vivant, et quod nulli noceant, et invirtutibus convalescant. Quidam praeterientes ista, veluti legis transgressores, cum per terras proprias pergunt ad expeditionem, quasi hostes se moventes, infinita damna pauperibus,etiam plura quam hostibus irrogare non obmittunt, per quae terrae nostrae maxime deva-stantur. Volentes itaque huic periculo de remedio opportuno providere, statuimus: ut quotiescumque ad expeditionem per terras nostras fit progressio, nullus stationem faciat invilla, sed in campo; nec rapinas in equis, pecudibus, pecoribus, aut in aliis rebus comittat; sed solum pabulum, moderate tamen, recipiat pro suis equis, et stationes faciat de lignis in silvis, gajis aut rubetis incisis et receptis, ut ex hoc aedificia villarum intacta consistant. Si quis, veluti temerarius hujus statuti violator, contrarium fecerit, domino illius villae, aut cui damnum est illatum, damna resarciat, juxta suum sacramentum super ablatis praestitum, cum poena, Piętnadzieście dicta, ad hoc apposita; et nihilominus alia similis poena in violationem statuti pro nobis cedet. (Cf. I. 20.)
 
(IX. De lusoribus taxillorum.)

§ 21. UT NOXIUS ludus taxillorum abiiciatur, per quem saepius justi patres, propter filiorum excessum, de bonis pelluntur, et deducuntur, absque demeritis ipsorum, ad nimiam paupertatem, statuimus: ut si alicujus filius, utroque parente sanis existentibus, deluserit licujus pecuniae quantitatem, praedicti ludentis parentes non tenebuntur ipsi victori pro ipsorum filio ad alicujus pecuniae delusae satisfactionem.
Idem dicimus de Judaeis: simutuarent pecuniam tali filio, exstantibus parentibus adhuc sanis, ooncessio facta non valeat, nec ad satisfactionem aliquam Judaeis dicti parentes compellentur. Sic etiam dicimus de omni contractu inito cum filiofamilias, quod non valet, cum sit in patera* potestate constitutus, propter quod non habet alicujus dominium rei, vel aliquam possessionis traditionem. (Cf. L 21. 23.)
 
(VII. De sententia et re judicata.)

§ 22. Ad praecludendam lusoribus taxillorum malitiae subtilitatem, qui consueverunt inebriatos aut ad provocationem irae deductos, novercante ipsis taxillorum ludi fortuna, super praestantiam seu credentiam de pecuniis, equis, et quandoque de hereditatibus cribrare, exspoliare et damnose ammonere; qui sic delusi et ad inopiam deducti, ut plurimum, ad vitia deteriora labuntur, propter quae ultio judicialis, juxta ipsorum demerita, a nobis consuevit in talibus exerceri; et ad hoc malum vitandum, et quod nostri nobiles, rebus abundantes, strenuitati dediti, pro defensione regni fortius invigilent, decernimus: ut deinceps nullus terrigena noster cum alienigena, cujuscumque status aut conditionis existat, in nostro regno ludat taxillos ad praestantiam, sed tantummodo pecunia pro parata. Quod si quispiam contra hoc statutum venerit temerarie, ipso jure non valeat evictio, nec ad aliquam solutionem seu ad satisfactionem victus victori tenebitur, nec fidejussor datus ipsi vincenti poterit de debito ammoneri. Si quis vero spernens hoc statutum, pro pecunia sic evicta acriter monuerit suum debitorem cum verbis turpibus, vel ejus fidejussorem, quotiescumque maledixerit vel improperaverit pro debito praelibato, totiens illi pro sua verecundia poenam Piętnadzíeście, quae dicitur, solvat, et nostro judicio nihilominus aliam similem poenam pro inobedienta assignabit. (Cf. I. 24. IV. 29.)
 
(X. De usuris.)

§ 23. Quum in usurarum voragine sit insatiabilis appetitus, extorsioni pecuniarum terminum non imponens, proinde statuit nostrorum Baronum auctoritas: ut Judaei, fidei nostrae veri inimici, Christianis pecunias ipsorum mutuantes, non plus pro qualibet septimana exigere habeant, nisi tantum unam quartam, cum gratiarum actione.
Et si Judaei, qui per novas deceptiones ad literam obligationis mutuant pecunias, sustinuerint infra duos annos suum debitorem, pro usura accrescente et pro principali debito ad judicium non provocantes, extunc ipso facto usuram accrescentem ulterius post duos annos, amittere debent, et tantum de principali sorte, et de usura jam aucta infra praedictum tempus, sint contenti. Neque per eandem literam obligationis poterint obligantem effectualiter ammonere, nec obligatus stare, tenere, vel observare ipsis tenetur suam obligationem vel promissum. (Cf. I. 25. 26.)
 
(XI. De divisione bonorum.)

§ 24. Ex communi usu in regno nostro observatur, quod moriente matre, bonorum omnium pueri a patre ipsorum tollunt medietatem; propter quod contingit saepe, filios aetate juvenili eis in parte amittere bona levata a patre, et amodo, propter ingratitudinem factam patín, patrem non succurrere filiis ad inopiam vergentibus; et sic ex tali divisione pars utraque sentit incommodum et reportat. Visum exstitit nobis et nostrae militiae, ut matre moriente, filii non petant bonorum obvenientium ex linea paterna aliquam a patre portionem, antequam ad secundas nuptias convolabit, nisi tunc, velut famae suae prodigus, bona et hereditates illas communes indebite dissiparet. (Cf. 1. 29. II. 18.)
 
(XII. De injuriis et damno.)

§ 25. Crebra altercatione inter nostros subditos, super limitibus in hereditatibus ipsorum distinguendis, graves quaestiones suscitantur, ex quibus expensae augentur, et labori nimio interdum supponuntur discordantes. Et quia alvei fluviorum, ut plurimum, inter hereditates profluentium habentur, unde, si quae villae aut hereditates invicem conveniunt, a liquo fluvio vel rivulo mediante, ita, quod quaelibet hereditas suam ripam teneat illius fluminis ad ipsam protensam; quod si idem fluvius, obmisso primaevo alveo, diverterit suum meatum sive defluxum per alia loca, non ministerio hominis, sed virtute propria, tunc primus alveus, ubi antea fuit decursus aquae, pro veris limitibus est reputandus, et ibidem in lacu illo, de utraque villa homines inhabitantes faciant licite suas piscaturas. Secus autem dicimus, si fluxus fluminis a proprio meatu per reparationem hominis retrahatur; tunc etenim decursus fluminis pro terminis semper est habendus.
§ 26. Lt quilibet alium indemnem vigilet conservare. Si aliquis alterius semina jumentis, vel quibuslibet pecoribus majoribus depascat, statuimus: quod pro quolibet jumento vel pecore, unam quartam denariorum passo damnum is, cujus fuerint jumenta vel pecora, solvere teneatur.— Ad evitandum autem quamlibet altercationem, decernimus: quod ad proximiorem Castellaniae curiam, sive fuerit regalis, sive cujuscumque judicis, eadem jumenta passus damnum depellendi habeat facultatem; ita tamen, quod sub testimonio vicinorum, in propria domo passi damnum jumentis sive pecoribus per noctem servatis, in crastino ad proximiorem curiam Castellaniae depellere teneatur jumenta vel pecora praedicta. (Cf. I. 2. II. 22.)

§ 27. Quidam de ipsorum audacia multum praesumentes, intrantes silvam vel gajum alicujus, praeter domini voluntatem quercus excidunt meliores, nullam poenam sequi ex hoc praetendentes. Statuimus: ut si quis inciderit quercum in bonis alienis domino invito, valentem ad axem, aut de minoribus quercubus vel aliis lignaminibus currum repleverit poenam, quae dicitur Sześć grzywien, illi solvat, in cujus dominio sunt incisa. (Cf. 1. 32.II. 25.)
 
§ 28. Et licet CANONICA sanctio depopulationes agrorum multum odio habeat, tamen temerarios a malo non revocat, nisi addatur torques in colla ipsorum, et temporali disciplina impii puniantur. Propter quod statuimus: ut si alicujus militis, praelati, civis aut alterius hominis simplicis familiares, frumenta de nocte cmetonum vel quorumcunque receperint, licitum sit domino frumenti, aut suis servis vel amicis, ipsa defensare, equos recipientium, vel alias res libere pro se tollere. Et si quempiam tunc occiderit, impunite volumus ipsum pertransire; dominum vero illum, de cujus domo exiverunt tales depopulationes, in poenas nobis Piętnadzieścia decernimus incidisse. Et si vulnerarent aut occiderent frumentorum defensorem, solvant vulnera laeso, vel caput pueris vel amicis, cum poenis praenotatis. (Cf. I. 20. 37. 38. 39.)
(XIII. De poenis.)

§ 29. Quoniam omnis scurrilitas verborum et turpiloquium ad rixas homines provo- 84. cantes, apud virtuosus debent non immerito evitari, atque non aliter, nisi metu poenae, 85. quandoque aliqui a talibus prohibentur, unde volumus.: ut, quispiam linguam suam non refrenans, si nobilis nobili improperaverit, asserens ipsum filium meretricis, et statim non revocat, aut non negat, quod dixit, neque probat eum esse talem, prout ipsum asseruit, pro vituperio illius, quem sic vituperavit, ratione poenae solvat LX marcas grossorum, veluti si ipsum occidisset.— Idem dicimus, si matrem ejus meretricem nominavit, et non revocavit, nec probavit, quod asseruit; in similem poenam ipsum decrevimus incidisse. Revocando autem debet dicere: „id quod sum locutus, sum mentitus sicut canis“. (Cf. 1. 60. U. 5. IV. 22.)
 
§ 30. In percussionibus militum et aliorum nostrorum subditorum, istum modum in poenis exigendis volumus observari. Si miles militi, aut nobilis nobili plagam dederit absque sanguinis effusione, nobili, cui illata est talis percussio, poena, quae dicitur Piętnadzieście, per inferentem debet assignari. Si autem illi inferatur, qui non habet jus militale, tunc marca grossorum pro tali vulnere, cmotoni vero poena Sześć grzywien per percudentem debet solvi. (Cf. I. 43· II. 4. 5. 19.)

§ 31. Ut poenarum distinctio et legitima divisio habeatur. Quod si emeto vulneratur cum sanguinis effusione, aut pereuttitur enormiter, de omnibus poenis pro vulneribusaut percussionibus sententiatis, duas partes laeso, tertiam autem judicio, ubi causa agitatur, assignari demandamus. (Cf. I. 43. II. 19.)

(XIV. De homicidio.)

§ 32. Ut violentorum audacia refrenetur, statuimus: quod dum miles parem sibi militem occiderit, pro capite LX, pro mutilatione cujuslibet membri XXX, et pro simplici vulnere XV marcas solvere teneatur. (Cf. I. 43. U. 19. 28. III. 21.)
§ 33. Et licet lex, tam novi, quam veteris testamenti, fratricidium et alia saeva crimina graviter puniat, seu damnet, tamen quidam, velut hostes proprii sanguinis et honoris, legis poenam minus formidantes, fratricidium committunt, sororem vel proximum occidunt, ut ex ejus morte bona hereditaria lucrentur. Volumus itaque: ut unde lucra habere cupierunt, inde damnis affligantur, et puniantur, in quo pecaverunt, omnes regnicolae et nobiles regni nostri, fratres, sorores, aut proprios consauguineos interimentes, non habentes proles, vel habentes, in hereditaria successione nullum accessum obtinebunt. Quin imo sententiamus ipsos, et ipsorum filios privamus omni legitima talium hereditatum portione, in quibus bonis sive hereditatibus, alii consanguinei, licet remotiores in linea, obtinent successionem. Quos in aggravationem culpae ipsorum, propter inhumanitatem criminis, omnes fratricidas et patricidas infames pronuntiamus, et inhabiles ad aliquos honores promovendos.
 
(XV. De profugis.)

§ 34. Saepius contingit, ut quidam de militali prosapia procedentes, veluti prodigi honoris et famae ipsorum, furta seu latrocinia committentes, sint profugi nostri regni spontanea voluntate ipsorum, et sic occasionem habentes, plura mala committere non formidant, pro quibus incidunt in iram nostrae indignationis. Tandem de commissis furtis et ceteris actibus malis poenitentia ducti, amicorum suorum intercessione mediante, nostram clementiam implorare consueverunt, et sic nostrae gratiae de novo restaurantur. Volumus, quod licet nostra ira sit dimissa eis et poena, nihilominus pro furtis et damnis viris justis illatis, tenebuntur judicialiter respondere et satisfacere, juxta sententiae diffinitionem per judicem deputatum, non obstante qualibet diuturnitate. Et infamem talem reputamus, neque aliis nobilibus, qui nunquam profugi exstiterunt, in fama et sublimitate honoris poterit adaequari. Similiter illum dicimus infamem, qui occulte insidiando habitatoribus nostri regni, fures et profugos servat, et partitur cum eis rapta et male conquisita. Tales non possunt dicere se probos, cum impares probis viris reputentur. (Cf. II. 29. III. 24.)
§ 35. Quum ex separatione subditorum bona dominorum saepius desertantur, nulla causa legitima ad hoc persuadente, visum fuit nostris Baronibus, huic periculo non segniter obviare. Propter quod nostra voluntate est institutum: ut non plures cmetones aut incolae de una villa insimul possint ad aliam villam recedere, nisi unus vel duo, praeter domini illius villae, in qua degunt, voluntatem, nisi in casibus his exceptis, ut: si dominus villae opprimat tiliam aut uxorem sui cmetonis; aut pro excessu sive culpa heredis ibidem, villani bonis ipsorum depraedentur; vel in sententia excommunicationis per annum durent, sui domini ex delicto. In talibus casibus, non tantum tres vel quatuor ejusdem villae incolae abire possunt, sed omnes inhabitantes ibidem recedant, quo placebit (Cf. II. 30.)
 
 
"Statut czwarty wiślicki powszechny z roku 1368", w: Starodawne prawa polskiego pomniki, wyd. A. Z. Helcel, t. 1, Warszawa 1856, s.199-206.
Wstęp. My Kazimierz III, z Bożej łaski król polski itd. Wraz z prałatami, baronami, resztą szlachty i poddanymi naszymi spostrzegłszy i zważywszy, że w ziemiach i państwie, podległych naszej władzy, sprawy  w sądach są częstokroć nie jednakowo, lecz podług rozmaitych zapatrywań, w różny sposób roztrząsane, decydowane i określane, a skutkiem tej rozmaitości sprawy sądowe niekiedy po wielokrotnych udrękach, kłótniach i sporach pozostają nie rozstrzygnięte i ciągną się jakby w nieskończoność, przeto na chwałę Boga wszechmogącego, Najświętszej Marii Panny i całego Niebieskiego Dworu i ku doskonałemu pożytkowi i korzyści   poddanych naszych postanowiliśmy rozmaitość wyroków sądowych (szczególnie w tych sprawach, które często się przytrafiają) zupełnie usunąć. Wyrażamy więc naszą wolę i postanawiamy, żeby w przyszłości po wsze czasy takie same ustawy i postanowienia były uznawane, wykonywane i przestrzegane przez wszystkich poszczególnych sędziów, urzędników i ich podwładnych oraz przez resztę naszych poddanych ziemi naszych mieszkańców. I aby nikt nie ważył się w jakikolwiek sposób samowolnie im się sprzeciwiać pod ciężką gniewu naszego grozą.
 
[Fragmenty statutów]

Rycerze i szlachta obowiązani są do wyprawy wojennej i powinni służyć z bronią. Ponieważ godność króla i obrona całego królestwa zasadza się na zbrojnej sile wojskowej, przeto każdy rycerz podług wielkości i rodzaju dóbr swoich i dochodów w jest obowiązany z pewną liczbą zbrojnych ludzi służyć i być pożytecznym państwu, jako że dobra jego są wolne, na prawie rycerskim postanowione i wyjęte spod wszelakiego ciężaru. Postanawiamy też, że baronowie i szlachta nasza ziem Polski są obowiązani wobec nas i naszych następców w Królestwie Polskim pełnić służbę wojskową i w broń się zaopatrzyć i służyć tak, jak najlepiej i najskuteczniej potrafią; ale poza granicami Królestwa nie są obowiązani nam służyć, chyba że otrzymają dostateczne wynagrodzenie lub zostaną przez nas specjalnie uproszeni.
O naganie szlachectwa.
Rody szlacheckie wywodzą zawsze swój początek od przodków, od których pochodzenie potomkowie ich wiarygodnym świadectwem udowadniać zwykli. Jeżeli przeto ktoś mieni się szlachcicem i uważa się za równego innym szlachcicom, a ci temu zaprzeczają, ma dla udowodnienia szlachetnego swego pochodzenia przyprowadzić sześciu poważnych mężów, z których dwaj pochodzą z jego rodu i ci dwaj pod przysięgą zeznają, że pochodzi z ich domu i rodu ojcowskiego.

O ziemianach, na wojnę ciągnących, którzy wieśniakom szkody wyrządzają.
Jest z korzyścią dla Rzeczypospolitej, aby poddani żyli w pokoju i nikomu nie wyrządzali szkody i utwierdzali się w cnotach. Niektórzy jednak, pomijając te rzeczy, przekraczają niejako prawo przez to, że gdy przez własne ziemie dążą na wyprawę wojenną, nie wzdragają się, jakby nieprzyjaciele, niezmiernie wyrządzać szkody biednym (nawet większe niż nieprzyjaciołom), przez co ziemie nasze bardzo są pustoszone. Chcąc przeto temu niebezpieczeństwu skutecznie zapobiec, postanawiamy, żeby, ilekroć odbywa się pochód na wyprawę wojenną, nikt we wsiach nie czynił postoju, lecz w polu, ani nie grabił koni, bydła ani innych rzeczy, ale tylko pobierał dla swoich koni w sposób umiarkowany paszę. A jeśliby kto działał przeciw temu postanowieniu, jako zuchwały jego gwałciciel, panu tej wsi albo temu, komu szkoda została wyrządzona, szkodę ma wrócić, a kara ,,piętnadziesta'', do tego przywiązana, przejdzie na nas z powodu naruszenia tego postanowienia. Przez to jednak nie zabraniamy , żeby pobierano w sposób umiarkowany obroku dla koni i żywności dla siebie samych, bez której w czasie pochodu nie można się obejść.
O obiegowej w kraju monecie.
Ponieważ pod jednym księciem i zwierzchnikiem ten sam naród nie powinien mieć różnych praw, aby nie był jakby wielogłowym potworem, jest przeto pożytecznym dla Rzeczypospolitej, aby jednego i równego prawa używali tak Krakowiacy, jak mieszkańcy Wielkopolski, oraz inne naszego Królestwa ziemie, i według niego byli sądzeni. A odkąd jeden jest książę i pan wszystkich, postanawiamy za radą i zgodą naszych baronów i dostojników, że w całym Królestwie naszym ma być jedna moneta, która powinna być stałą i dobrą co do wartości i wagi, aby przez to od innych była pożądańszą i chętniej przyjmowaną.
 
Podpalacz ma być ogniem spalony.
Prawo cesarskie nas poucza, że podpalacz ma być w ogniu spalony. Przeto chcemy, aby gdy ktoś, taki czyn popełni, choćby nawet schronił się w świątyni, żadnej pomocy z tego tytułu mieć nie może i według prawa musi być sądzony. Zdarza się jednak, że tacy złośnicy osiadają w miastach lub wsiach prawa niemieckiego, gdzie mogą bronić się prawem niemieckim. Tak częstokroć swą chytrością od śmierci się uwalniają. Chcemy, aby zbrodniarz nigdzie nie cieszył się względami, ale sądowe znalazł potępienie. Postanawiamy: gdy takiego oskarżą, czy to w mieście czy na wsi mieszkającego, czy pod polskim czy niemieckim prawem, innym prawem nie ma być sądzony, jak tylko polskim przed odpowiednim sędzią. Jeśli zostanie mu wina udowodniona, ma być ukarany śmiercią mu właściwą.
 
O gwałcie na dziewicy lub niewieście.
Słuszne jest aby każdy dobry człowiek złego unikał. Niektórzy źli albo nieczyści, ani Boga się nie boją, ani doczesnych cierpień, cudzym żonom albo pannom gwałt uczyniwszy czci je pozbawiają. Gdy zostaną oskarżeni chytrze zasłaniają się prawem niemieckim, aby łatwiej sprawiedliwości uniknąć. Dlatego postanawiamy i nakazujemy wiekuiście przestrzegać, aby tacy gwałciciele odpowiadali według prawa polskiego.
Nikomu nie wolno brać cudzej rzeczy bez pozwolenia.
Idzik pozwał Falka, o to, że gdy szedł drogą, a w drodze zasnął, Falko znalazłszy go śpiącego wziął mu miecz i tobół, którym były trzy złote. Wprawdzie zwrócił mu potem miecz i tobół, ale trzech złotych nie oddał. Falko przyznał, iż miecz i tobół wziął, ale zaprzeczył, że wziął pieniądze. My stwierdziwszy, że nikt nie może bez pozwolenia brać cudze rzeczy, kazaliśmy w tej sprawie Idzikowi przysiąc swoją szkodę.

O łajaniu albo sromoczeniu. Ustawa.
Wszelka nieczystość i szkarada mowy do swarów lud przywodzi. Przeto tacy, którzy języka nie strzegą od dobrych ludzi mają być oddaleni. Gdyby ktoś języka nie pohamował, a szlachcic szlachcica, równy równego łajałby, nazywając, „kurwy synem”, chcemy by jeśli tego natychmiast nie odwoła albo nie dowiedzie prawdy swych słów, za takie sromoczenie zapłacił karę sześćdziesięciu grzywien – tak jakby zabił. Podobnie, gdyby ktoś matkę kogoś „kurwą” nazwał, a nie odwołał tego lub [nie] dowiódł natychmiast, na taką samą karę skazujemy. A odwołując, ma tak mówić „to cóżem mówił zełgałem jak pies”.
 
O zabiciu szlachcica albo kmiecia. Ustawa.
Chociaż według prawa, gdy ktoś kogoś zabije, wtedy głową za głowę płaci, chcąc to złagodzić postanawiamy, że gdy ktoś zabije rycerza, ten ma dać jego ojcu i matce 30 grzywien, dzieciom albo przyjaciołom 60 grzywien.Za ucięcie ręki albo nogi, albo nosa 15 grzywien, a za palec 3, choć za wielki 8 grzywien a za każde zranienie tych członków kara piętnaście należeć się będzie zranionemu od raniącego. A jeśli ktoś kmiecia zabije, wtedy za głowę panu, którego był kmieć, 3 grzywny, żonie albo dzieciom – 6 grzywien zapłaci. A jeśli ten kto zabił i ów zabity będą poddanymi innych panów, to panowie ci owe 3 grzywny między sobą dzielą. Kto kmiecia zrani, to za ranę kmieciowi 1 grzywny a panu grzywnę zapłaci. A gdyby też ten co ranę zadał i ów zraniony byli poddanymi różnych panów, to panowie ci karę między sobą podzielą.
Syn za ojca żadnej kary nie ma cierpieć.
Już Pismo Święte świadczy, że syn nie ma cierpieć za grzechy ojca, ani ojciec za grzechy syna. Przeto chcemy, żeby ojciec za złego syna, ani syn za ojca, ani brat za brata, ani przyjaciel za przyjaciela nie ma cierpieć, chyba żeby ojciec z synem albo brat z bratem w jednym złym uczynku udział brali. Wówczas każdy według winy ma być ukarany. A jeśliby kto sam zbrodnię popełnił, tedy część dóbr, która nań miałaby przypaść, naszemu stołu ma być przyznana za taką zbrodnię.
 
 
Wiek V-XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1997, s.181-182.
Preamble
 
We Casimir III, by the grace of God, Polish king, etc. Together with the prelates, barons, the rest of the nobility and our subjects, having observed and considering that in the lands and the country under our authority, court cases are often deliberated, decided and classified not in the same manner, but according to different views, in different ways, and as a result of this variety court cases remain unresolved [even] after repeated vexations and seem to go on indefinitely, therefore, for the glory of God Almighty, of the Blessed Virgin Mary and of the entire Heavenly Court, and for the perfect benefit and prosperity of our subjects, we have decided to do away with  variety when it comes to court rulings (especially in frequently recurring cases). We therefore express our will and hereby decide that in the future, the same laws and regulations shall be recognised, implemented and complied with at all times by all judges, officials and their subordinates, and by the rest of our subjects inhabiting this land. And let nobody dare oppose them arbitrarily in any way, lest he be gravely threatened with our wrath.
 
[fragments]
 
Knights and nobles are obliged to go on war expeditions and should be under arms. Since the dignity of the king and the defence of the kingdom depend on military strength, every knight, according to the size and type of his estate and income, is obliged to serve with a certain number of armed men and to be useful to the state, since his estates are free, established under knightly law, and exempt from all dues. We also hereby decide that the barons and nobles of our lands in Poland are obliged to perform military service in our behalf and in that of our successors in the Kingdom of Poland, and to procure weapons for themselves and serve as efficiently and effectively as they can; but outside the Kingdom they are not obliged to serve us unless they receive sufficient remuneration or are specially bidden by us.
Test of Nobility
Noble families always derive their origins from ancestors, from whom descendants prove their descent with trustworthy testimony. Therefore, if a man calls himself a noble and considers himself equal to other noblemen and they deny it, he is to bring six serious men, two of whom come from his family, and these two [shall] testify under oath that he comes from their house and their paternal family.
 
On landowners who cause damages to the peasants when going to war
It is for the benefit of Poland that [our] subjects should live in peace, cause no one disturbance, and persevere in virtue. Some, however, neglecting these things, violate the law when going on a war expedition through their own lands; like foes, they do not shy away from inflicting harm on the poor (even greater harm than enemies do), so that our lands are laid waste. Therefore, in order to prevent this danger effectively, we hereby decide that whenever there is a march to war, no one is to stop over in the villages, but only in the field, nor loot horses, cattle or other things but only take moderate amounts of fodder for their horses. And if anyone violates this provision, as a shameless trespasser he is to repair the damage to the lord of the village or to the one to whom the damage was done, and the associated fine of ‘fifteen’ [grosze] shall go into the royal treasury whenever this provision is violated. By this, however, we do not prohibit [troops] to collect moderate amounts of fodder for their horses and food for themselves, which cannot be avoided during such a march.
 
On the currency
Because a nation should not have different laws under a single prince or ruler, so as to avoid being like a many-headed monster, it is useful for Poland if the same law is followed by the Cracovians and by the inhabitants of Greater Poland and of other lands in the Kingdom, so they can be judged according to it. And since there is one prince and one lord over all, we hereby decide, with the advice and consent of our barons and dignitaries, that there is to be a single coin in the whole Kingdom of Poland, which should have a constant and good value and weight, so as to be more desirable and more willingly accepted than others.
An arsonist is to be burned
The imperial law instructs us that an arsonist is to be burned in the fire. Therefore, it is our desire that when a person has committed such an act, even if he shelters in a temple, he must receive no assistance and must be judged according to the law. Sometimes, however, such evildoers settle in cities or villages under German law, where they can use German law to defend themselves. In this fashion they often use their cunning to escape death. We do not want the criminal to enjoy privileges anywhere, but to be condemned before a court. We [therefore] decide: when such a one has been accused, whether in the city or in the countryside, under Polish or German law, he shall be adjudicated according to no other law but the Polish law, and by an appropriate judge. If he is proven guilty, he is to be punished with the death proper to him.
 
On the rape of a virgin or maiden
It is right for every good man to avoid evil. Some wicked or impure ones are neither afraid of God, nor of temporal suffering, depriving others’ wives or maidens of their honour by raping them. When they are accused, they cunningly hide behind German law to avoid justice more easily. That is why we decide and order for all time to come that such rapists be tried under Polish law.
 
No one shall take another’s possessions without permission
Idzik accused Falko that when he was travelling on the road and fell asleep along the way, Falko found him sleeping and took away his sword and a bundle with three golden coins. Although he eventually returned the sword and bundle, he did not give up the three golden coins. Falko admitted that he had taken the sword and the bundle, but denied taking the money. Having established that nobody can take another’s possessions without permission, we ordered Idzik in this case to swear that he had suffered his loss.
A law on defamation
All impurity and ugliness of speech causes people to quarrel. Therefore, those who do not guard their tongue shall be removed from the company of righteous people. If someone fails to hold their tongue, and if a nobleman calls a [fellow] nobleman, his peer, a ‘whoreson’, should he fail to take this back immediately or prove the truthfulness of his words, he shall pay a penalty of sixty grzywny, as though he had killed a man. Likewise, if someone calls somebody’s mother a ‘whore’ and does not take it back or does not immediately produce proof, we condemn him to the same punishment. And revoking his words, he should say ‘In saying so, I lied like a dog’.
 
A law on killing a nobleman or a leaseholder farmer
Although by law, when someone kills another he pays for it with his head, to soften this rule, we [hereby] decide that when someone kills a knight, he is to give his father and mother 30 grzywny, and 60 grzywny to his children or friends. The penalty for cutting off a hand, leg or nose is 15 grzywny, and 3 grzywny for a finger, eight grzywny for a thumb, and for each injury to these members, the fine of fifteen [grosze] shall be paid to the injured party. And if someone kills a leaseholder farmer, he shall pay three grzywny for the man’s head to the lord he belonged to, and six grzywny to his wife and children. And if the murderer and victim are subjected to different lords, let these lords divide the said fine of three grzywny between themselves. Whosoever shall injure a leaseholder farmer shall pay one  grzywna to the farmer, and one grzywna to his lord. And if the one who inflicted the wound and the one was was wounded are subjected to different lords, then these lords shall share the fine between them.
The son is not to be punished for the transgressions of his father
Already Scripture testifies that a son is not to suffer for the sins of his father, nor a father for those of his son. Therefore, we do not want the father to suffer on account of his evil son, or the son on account of the father, a brother on account of a brother, a friend on account of a friend, unless the father and son or brother and brother were involved in the same evil deed. In that case everyone is to be punished according to their guilt. And if anyone does commit a crime, then the part of the profits that he was to receive shall be handed over to our table.

 
Source: ‘Statut czwarty wiślicki powszechny z roku 1368’, in: Starodawne prawa polskiego pomniki, ed. Antoni Zygmunt Helcel, vol. 1, Warsaw 1856, pp. 199-206.
Pobierz oryginalny tekst