Wybierz okres
1264

Przywilej Generalny dla Żydów w Wielkopolsce – Statut Kaliski

Kontekst historyczny

Wydany przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego w 1264 roku przywilej generalny dla Żydów, tzw. „Statut kaliski”, wzorował się na wcześniej wydanych prawach, jakie Żydzi otrzymali w Czechach, Austrii i na Węgrzech. Składał się z 36 artykułów i regulował sprawy sądownictwa nad ludnością żydowską, zasady działalności kredytowej i handlowej Żydów oraz ich stosunki z chrześcijanami. Porządkował podstawowe problemy gospodarcze, organizacyjne i kulturowo-religijne wszystkich gmin żydowskich w Wielkopolsce. Początkowo statut obowiązywał tylko w Wielkopolsce, król Kazimierz Wielki potwierdził przywilej kaliski i rozszerzył na wszystkich Żydów w Królestwie Polskim. Statut był aktem, który odegrał ważną rolę jako zachęta do migracji Żydów do Polski. W konsekwencji Polska a potem państwo polsko –litewskiego stało się w epoce wczesnonowożytnej największym co do liczebności ośrodkiem diaspory żydowskiej w świecie, zapewniającym wyjątkowo korzystne warunki życia i praktykowania religii i obyczajów żydowskich.

Treść dokumentu

In nomine Domini amen. Humani generis actiones, nisi vigeant voce testium aut testimonio literarum, celeriter transeunt et prorsus a memoria relabuntur. Igitur nos Boleslaus Dei gracia dux Maioris Polonie notum facimus tam presentibus quam futuris ad quorum notitiam devenerit presens scriptum, quod Iudeis nostris per totum districtum nostri dominii constitutis, eorum statuta et privilegia que a nobis obtinuerunt, de verbo ad verbum, prout in sequenti serie continentur, taliter duximus declaranda.
 
1. Primum quidem statuimus, ut pro pecunia aut pro quacunque re mobili vel immobili, aut in causa criminali que tangit personam aut res Iudei, nullus Christianus contra Iudeum, nisi cum Christiano et Iudeo, in testimonium admittatur.
 
2. Item, si Christianus Iudeum impedit, asserens quod ei pignora sua obligaverit, et Iudeus diffitetur, et Christianus Iudei simplicibus verbis fidem noluerit adhibere, Iudeus iurando super equivalente sibi oblato suam intentionem probabit et transeat absolutus.
 
3. Si Christianus obligaverit Iudeo pignus, asserens quod Iudeo pro minori pecunia obligaverit quam Iudeus confiteatur, iurabit Iudeus super pignore sibi obligato, et quod iuramento probaveit, Christianus ei solvere non recuset.
 
4. Item, si Iudeus Christiano testibus non assumptis dicat, se pignus mutuasse, et ille negaverit, super hoc Christianus solius sui iuramento se expurget.
 
5. Iudeus recipere poterit nomine pignorum omnia que sibi fuerint oblata, quocunque nomine vocentur, nulla de his inquisitione facta: exceptis vestibus sanguinolentis et madefactis, et sacris vestibus, quas Iudeus nullatenus acceptabit.
 
6. Item, si Christianus impediret Iudeum, quia pignus quod Iudeus habet, ei furtim vel per violenciam sit ablatum, Iudeus iuret super illo pignore: quod cum recepit, furtim ablatum vel raptim ignoraverit: hoc in suo iuramento implicito, quanto sit pignus huiusmodi obligatum probabit, et sic expurgacione facta, Christianus sortem et usuram ei persolvet que medio tempore accreverunt.

7. Si autem Iudeus per casum incendii, aut per furtum, aut per vim, res suas cum oblatis sibi pignoribus amiserit, et hoc constiterit, et Christianus qui hoc obligaverat nichilominus eum impetit, Iudeus iuramento se proprio absolvet.

8. Item, si Iudei inter se de facto discordiam moverint aut guerram, iudex civitatis nostre nullam iurisdicionem sibi vindicet in eosdem, sed nos tantummodo aut noster palatinus vel eius iudex iudicium exercebit. Si autem reatus vergit in personam, nobis tantummodo hic casus reservabitur iudicandus.

9. Item, si Christianus Iudeo vulnus qualitercunque inflixerit, reus nobis et nostro palatino penam solvat, secundum quod nostram graciam poterit invenire, nostre camere deferendam; et vulnerato satisfaciat pro curatione vulnerum et expensis, ut iura terre nostre requirunt et exigunt.

10. Item, si Christianus Iudeum occiderit, digno iudicio puniatur, et omnia rei mobilia et immobilia in nostram transeant potestatem.
 
11. Item, si Christianus Iudeum ceciderit, ita tamen ut sanguinem non effundat, pena per palatinum requiretur secundum terre nostre consuetudinem ab eodem; et percusso seu leso satisfaciat, quemadmodum in terra nostra est consuetum. Si vero pecuniam habere non poterit, idem pro commisso sicut iustum fuerit punietur.

12. Ubicumque Iudeus dominium nostrum transierit, nullus ei aliquod impedimentum prestabit nec molestiam inferat aut gravamen. Sed si aliquas merces aut aliquas res duxerit, muta debent ex eis provenire per omnia mutarum loca; et sic quoque ipse Iudeus nonnisi debitam solvat mutam, quam solveret unus civium civitatis illius, in qua Iudeus eo tempore commoratur.

13. Si Iudei iuxta suam consuetudinem aliquem ex mortuis suis aut de civitate in civitatem, aut de provincia in provinciam, aut de una terra in aliam deduxerint, nichil ab eis per mutarios nostros volumus extorqueri. Si autem mutarius aliquid extorserit, ut predo volumus puniatur.

14. Item, si Christianus cimeterium eorum quocunque modo dissipaverit aut invaserit, volumus ut secundum terre nostre consuetudinem et iura graviter puniatur, et omnia sua nostre camere proveniant, quocumque nomine nuncupentur.
15. Si aliquis temerarie iactaverit super scholas Iudeorum, nostro palatino duo talenta piperis volumus ut solvat.

16. Item, si Iudeus iudici suo in pena pecuniaria que vandil dicitur reus inventus fuerit, penam talenti piperis que ab antiquo est imposita solvat eidem.

17. Si Iudeus per edictum sui iudicis vocatur ad iudicium, et primo et secundo non venerit, pro utraque vice penam que consueta est ab antiquo persolvat. Si ad tercium edictum non venerit, penam que sequitur solvat iudici memorato.

18. Item, si Iudeus Iudeum vulneraverit, penam iudici suo secundum terre nostre consuetudinem solvere non recuset.

19. Statuimus, quod nullus Iudeus iuret super rodale ipsorum, nisi sit pro magnis causis, que se extendunt usque ad L. marcas argenti, vel sit ad nostram presenciam evocatus. Pro minoribus vero causis, iurare debet ante scholas, ante ostium dicte schole.

20. Si Iudeus clam fuerit interfectus, et per testimonium contestari non possit is qui eum interemit, si post inquisitionem factam aliquem suspectum habere ceperint Iudei, nos Iudeis contra suspectum Iudei occisorem patrocinium iusticie adhibebimus, iure mediante rei.
 
21. Item, si Christiani alicui Iudeo manum iniecerint violentam, secundum quod ius terre nostre exegerit punientur.

22. Item, iudex Iudeorum nullam causam ortam inter Iudeos in iudicium deducat, nisi fuerit per querimoniam invitatus. Item, Iudei circa scholas, vel ubi elegerint, debent iudicari.

23. Item, si a Iudeo Christianus pignus suum absolverit ita, quod usuras non persolverit, easdem si infra mensem non dederit, illis usuris accrescant usure.

24. Item, nullum volumus in domo Iudei hospitari.
25. Si Iudeus super possessiones aut literas bonorum immobilium pecuniam mutuaverit, id quoque ille cuius res est probaverit, nos Iudeo et pecunias et literarum pignus abiudicari statuimus.

26. Item, si aliquis vel aliqua puerum ludeis abduxerit, volumus condemnetur ut fur.

27. Item, si Iudeus receperit a Christiano pignus et per spacium anni tenuerit, si pignoris valor mutuatam pecuniam non excesserit, Iudeus iudici suo pignus demonstrabit; si vero pignus bonum non fuerit, palatino nostro vel suo iudici ostendet, vel postea vendendi habebit libertatem, si idem pignus, antequam annus transierit, suo iudici demonstrabit. Si quidem pignus apud Iudeum diem et annum remanserit, nulli super hoc postea respondebit.
28. Volumus, ut nullus Iudeum super solucione pignorum in suo feriato die audeat coarctare.

29. Item, quicunque Christianus per vim abstulerit pignus suum a Iudeo, aut violentiam in domo sua exercuerit, ut dissipator nostre camere graviter puniatur.

30. Item, contra Iudeum nonnisi in scholis, vel ubi iudicantur omnes Iudei, in iudicio procedatur; exceptis nobis et nostro palatino, qui eos possunt ad nostram presenciam evocare.

31. Iuxta constitutiones Pape in nomine nostri patris sancti districtius prohibemus, ne de cetero Iudei singuli in nostro dominio constituti debeant inculpari, quod humano utantur sanguine, cum iuxta preceptum Legis, ab omni prorsus sanguine se Iudei contineant universi. Sed si aliquis Iudeus de occisione alicuius pueri Christiani per Christianum fuerit inculpatus, tribus Christianis et totidem Iudeis convinci debet; et postquam convictus fuerit, tunc ipse Iudeus tantummodo pena que sequitur puniatur crimine pro commisso. Si vero ipsum testes supradicti et sua innocencia expurgabit, penam Christianus, quam Iudeus pati debuerat, pro calumnia non immerito sustinebit.

32. Item statuimus, ut quitquid Iudeus mutuavit, sive aurum fuerit, denarii, sive argentum, idem sibi solvi vel reddi debet cum usura debita que accrevit.

33. Volumus, ut Iudei equos qualescunque, generaliter omnes, manifeste atque in luce diuturna pro pignore recipiant. Si autem aliquis equus apud Iudeum furatus, per Christianum aliquem inveniretur, Iudeus se iuramento proprio expurgabit dicens: quia eundem equum manifeste et in die pro tali quam dedit pecunia impignoratum habuit, et credebat non furatum.

34. Item inchibemus, ut monetarii in nostro dominio constituti, Iudeos cum falsis denariis vel rebus aliis, soli absque nostro nuncio vel nostri palatini seu absque civibus honestis, quoquo modo detinere vel capere non presumant.
 
35. Statuimus, quod si Iudeus aliquis compulsus nimia necessitate noctis tempore clamaverit, et si vicini Christiani prestare non curaverint auxilium opportunum, nec venerint ad clamorem, quilibet vicinus suus Christianus triginta solidos teneatur.

36. Statuimus eciam, ut Iudei vendant omnia libere et emant, panem tangant, similiter ut Christiani; prochibentes vero, penam nostro palatino pro eo solvere tenebuntur.

Et ut omnia que premissa sunt perpetue robur obtineant firmitatis, presens instrumentum cum testium annotatione ipsis pro cautela dedimus, cum sigilli nostri munimine roboratum. Huius vero rei testes sunt: comes Archamboldus palatinus Kalisiensis, comes Simon castellanus Gneznensis; comes Iohannes Kalisiensis, comes Mathias castellanus Lendensis, comes Cechozlaus pincerna Kalisiensis, comes Derslaus venator Lendensis, cum aliis quam pluribus baronibus terre nostre. Actum in civitate Kalis in crastino Assumpcionis beate Marie virginis, anno Domini MCCLXIV, octavo [sic] Kalendas Septembris.
 

Codex diplomaticus Maioris Poloniae, t. 1, Poznań 1877, nr 605 (412a), s. 563–566,
http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20061&dirids=1

W imię Pana. Amen. Czyny rodzaju ludzkiego szybko przemijają, jeśliby nie odżyły dzięki zeznaniom świadków lub świadectwu dokumentów. Przeto my, Bolesław, z bożej łaski książę Wielkopolski, zawiadamiamy tak współczesnych, jak potomnych, do których świadomości dojdzie niniejsze pismo, że naszym żydom mieszkającym na całym obszarze naszego państwa tak postanowiliśmy słowo w słowo przedstawić ich ustawy i przywileje, które od nas otrzymali, jak to jest zawarte w następującym zestawieniu.
 
1. Najpierw postanawiamy, aby w sprawie o pieniądzu lub o jakakolwiek ruchomość czy nieruchomość, albo w procesie kryminalnym, który dotyczy osoby lub majątku żyda, jako świadka przeciw żydowi nigdy nie dopuszczano chrześcijanina, lecz wraz z chrześcijaninem także żyda.
 
2. Dalej, jeśli chrześcijanin nagabuje żyda, twierdząc, że wziął od niego zastaw, lecz żyd przeczy temu, a chrześcijanin nie chce dać wiary zwykłym jego słowom, żyd pod przysięgą zobowiąże się, że zwróci otrzymany ekwiwalent i może wolno odejść.
 
3. Jeżeli chrześcijanin da zastaw żydowi, twierdząc, że zastawił za mniejszą sumę pieniędzy od tej, którą żyd podaje, żyd złoży przysięgę w sprawie otrzymanego zastawu, a chrześcijanin nie powinien uchylać się od wypłacenia mu tej kwoty, którą żyd pod przysięgą dowolnie wykaże.
 
4. Dalej, jeśli żyd bez powołania świadków mówi chrześcijaninowi, że dał mu pożyczkę na zastaw, a ten zaprzeczy, od tego może chrześcijanin uniewinnić się tylko własną przysięgą.
 
5. Żyd będzie mógł tytułem zastawu przyjąć wszystko, co mu dadzą, jakkolwiek to się będzie nazywać, z wyjątkiem szat krwią zbroczonych i zmoczonych, a także liturgicznych, których żyd żadną miarą nie będzie mógł odbierać.
6. Dalej, jeśliby chrześcijanin obwiniał żyda, że zastaw pozostający w ręku żyda skradziono mu lub gwałtem porwano, żyd winien w sprawie tego zastawu złożyć przysięgę, że po jego otrzymaniu nie był świadom, iż ukradli go lub porwali; łącznie ze swą przysięgą wykaże, za jaką cenę wziął ten zastaw, i gdy w ten sposób uniewinni się, chrześcijanin ma zapłacić mu kapitał i procenty, które tymczasem narosły.
 
7. Jeśli zaś żyd z powodu pożaru lub kradzieży lub gwałtu utraci swój dobytek wraz z rzeczami danymi mu w zastawie i to stanie się wiadome, a chrześcijanin, który to zastawił, mimo to obwinia go, żyd uwolni się za pomocą własnej przysięgi.
 
8. Dalej, jeśli żydzi rzeczywiście pokłócą się między sobą lub rozpoczną walkę, sędzia naszego miasta nie może rościć sobie żadnego prawa do sądzenia ich, lecz tylko my będziemy sądzić albo nasz wojewoda lub jego sędzia. Jeśli zaś wina dotyczy [czynnego skrzywdzenia] osoby, nam jedynie trzeba będzie zastrzec ten wypadek do rozsądzenia.
 
9. Dalej, jeśli chrześcijanin w jakikolwiek sposób zrani żyda, winowajca ma zapłacić karę nam i naszemu wojewodzie, którą należy odnieść do naszego skarbca, i potem będzie mógł odzyskać naszą łaskę; zranionemu zaś winien dać odszkodowanie za leczenie ran i za wydatki, jak tego żądają i wymagają prawa naszego kraju.
 
10. Dalej, jeśli chrześcijanin zabije żyda, winien być ukarany odpowiednim wyrokiem, a wszystkie ruchomości i nieruchomości winowajcy mają przejść pod naszą władzę.
 
11. Dalej, jeśli chrześcijanin uderzy żyda, jednak bez rozlewu krwi, wojewoda winien go ukarać według zwyczaju naszego kraju; a po uderzeniu lub obrażeniu żyda winien dać mu zadośćuczynienie zgodnie ze zwyczajem panującym w naszym kraju. Jeśli zaś nie będzie miał pieniędzy, za przewinienie poniesie taką karę, która będzie słuszna.
 
12. Gdziekolwiek żyd będzie przechodził przez nasze państwo, nikt nie będzie mu stawiał żadnych przeszkód ani dokuczał lub źle z nim się obchodził. Lecz jeśli będzie wiózł jakieś towary lub jakieś rzeczy, powinny za to przypaść cła we wszystkich punktach celnych; i ten żyd takie tylko należne cło winien płacić, jakie płaciłby każdy mieszkaniec tego miasta, w którym żyd przebywa.
13. Jeżeli żydzi zgodnie ze swoim zwyczajem kogoś ze swoich zmarłych przewiozą z miasta do miasta lub z prowincji albo z jednego kraju do drugiego, postanawiamy, aby nasi celnicy niczego od nich nie wymuszali. Jeśliby zaś celnik wymusił coś, postanawiamy, aby ukarano go jako grabieżcę.
 
14. Dalej, jeśliby chrześcijanin w jakikolwiek sposób spustoszył lub najechał ich cmentarz, zarządzamy, aby surowo został ukarany według zwyczaju i praw naszej ziemi, a całe jego mienie, jakkolwiek nazywałoby się, przeszło do naszego skarbca.

15. Jeśliby ktoś lekkomyślnie obrzucał [kamieniami] szkoły żydów, zarządzamy, aby naszemu wojewodzie zapłacił dwa  talenty pieprzu.

16. Dalej, jeśliby ktoś okazał się dłużnym swemu sędziemu z powodu niezapłacenia kary pieniężnej, która nazywa się wandel, winien za karę zapłacić mu talent pieprzu, jak to od dawna ustanowiono.

17. Jeśli żyd, wezwany do sądu zarządzeniem swego sędziego, nie stawi się za pierwszym i za drugim razem, za oba razy winien zapłacić karę od dawna ustaloną zwyczajem. Jeśli na trzecie zarządzenie nie stawi się, winien zapłacić wspomnianemu sędziemu karę, która przypada.

18. Dalej, jeśli żyd zranił żyda, nie powinien wzbraniać się od zapłacenia kary swemu sędziemu zgodnie ze zwyczajem naszego kraju.

19. Postanawiamy, że żadnemu żydowi nie wolno przysięgać na ich rodał, chyba że chodzi o ważne sprawy, w których wartość sporu sięga pięćdziesięciu grzywien srebra lub jeśli żyd zostanie wezwany przed nasze oblicze. W małowartościowych zaś sprawach powinien przysięgać przed szkołami, przed bramą wspomnianej szkoły.

20. Jeśli żyd potajemnie zostanie zabity, a zabójcy nie można by dowieść winy przez czyjeś świadectwo, jeśli po przeprowadzeniu śledztwa żydzi schwycą kogoś podejrzanego, my weźmiemy żydów w słuszną obronę przeciw domniemanemu zabójcy żyda, a pośrednikiem oskarżonego będzie prawo.
21. Dalej, jeśli chrześcijanie gwałt zadadzą jakiemuś żydowi, będą karani według prawa wymaganego przez nasz kraj.
 
22. Dalej, sędzia żydów nie powinien żadnej sprawy wynikłej między żydami kierować do sądu, jeśli nie zostanie do tego wezwany przez skargę. Dalej, żydów należy sądzić koło szkół lub w miejscu, które sobie wybiorą.
 
23. Dalej, jeśli chrześcijanin tak wykupi od żyda swój zastaw, że nie zapłaci procentów i jeśli nie uiści ich w ciągu miesiąca, do tych procentów powinny przyrosnąć dalsze procenty.

24. Zarządzamy, aby nikt nie był gościem w domu żyda.

25. Jeśliby żyd pożyczył komuś pieniędzy pod zastaw posiadłości lub listu zastawnego opartego na nieruchomościach, a właściciel tego majątku również potwierdziłby to, postanowiliśmy odsądzić żyda i od pieniędzy, i od listu zastawnego.

26. Dalej, jeśliby jakiś lub jakaś uprowadzili żydom chłopca, zarządzamy, aby potępiono ich sądownie jak złodziei.

27. Dalej jeśli żyd otrzyma zastaw od chrześcijanina i przetrzyma go przez przeciąg roku, jeżeli wartość zastawu nie przekroczy wartości pożyczonych pieniędzy, żyd pokaże zastaw swemu sędziemu; jeśli zaś zastaw będzie nieznaczny, okaże go naszemu wojewodzie lub swemu sędziemu, lub potem będzie mógł swobodnie sprzedać go, jeśli pokaże ten zastaw przed upływem roku. Bo jeśli zastaw pozostanie u żyda rok i dzień, nie będzie on potem przed nikim odpowiadał w tej sprawie.

28. Zarządzamy, aby nikt nie krępował żyda w sprawie wykupu zastawów w jego dzień świąteczny.

29. Dalej, jeśli jakikolwiek chrześcijanin przemocą odbierze swój zastaw od żyda lub dopuści się gwałtu w jego domu, winien być surowo ukarany jak niszczyciel naszego skarbca.
30. Dalej przeciw żydowi wolno wystąpić sądownie jedynie w szkołach lub tam, gdzie sądzi się wszystkich żydów; wyjątek stanowimy my i nasz wojewoda, którzy możemy wezwać ich przed nasze oblicze.
 
31. Zgodnie z rozporządzeniami papieża, w imię naszego Ojca świętego bardzo surowo zabraniamy, aby w przyszłości nikt nie obwiniał żadnego żyda mieszkającego w naszym państwie, że spożywa krew ludzką, gdyż według nakazu prawa wszyscy żydzi powinni zupełnie powstrzymywać się od spożywania wszelkiej krwi. Lecz jeśliby jakiś żyd został przez chrześcijanina obwiniony o zabicie jakiegoś chłopca chrześcijańskiego, powinni mu to udowodnić trzej chrześcijanie i tyleż żydów; a skoro udowodnią mu to, wtedy ten żyd za popełnienie zbrodni powinien ponieść tylko odpowiednią karę. Jeżeli zaś oczyszczą go wspomniani świadkowie i jego własna niewinność, chrześcijanin za oszczerstwo zupełnie słusznie poniesie karę, którą żyd miał ponieść.
 
32. Dalej postanawiamy, aby cokolwiek żyd komuś pożyczył, czy to będzie złoto, denary, czy srebro, wypłacono mu to lub oddano z należnym procentem, który urósł.

33. Zarządzamy, aby żydzi jawnie i przy dziennym świetle brali w zastaw jakiekolwiek konie, w ogóle wszystkie. Jeśliby zaś jakiś chrześcijanin znalazł u żyda konia skradzionego, żyd będzie mógł uniewinnić się własną przysięgą, mówiąc, że tego konia jawnie i za dnia wziął w zastaw za wypłacone pieniądze, a mniemał, że nie został skradziony.

34. Dalej zakazujemy, żeby mieszkający w naszym państwie mincarze nie ośmielali się w jakikolwiek sposób zatrzymywać lub więzić żydów z fałszywymi denarami lub innymi rzeczami sami bez naszego nakazu lub naszego wojewody czy poważnych mieszkańców.

35. Postanawiamy, że jeśliby jakiś żyd przynaglony ciężkim położeniem w nocnej porze podniósł krzyk, a sąsiedzi chrześcijanie nie zatroszczyliby się o danie mu odpowiedniej pomocy, każdy sąsiadujący z nim chrześcijanin winien zapłacić trzydzieści soldów.
36. Postanawiamy także, że żydzi mogą swobodnie sprzedawać wszystko i kupować, chleba dotykać podobnie jak chrześcijanie; ci zaś, którzy przeszkadzaliby im, będą obowiązani zapłacić za to karę naszemu wojewodzie.
 
Lecz aby to wszystko, co się wyżej rzekło, zachowało na zawsze trwałą moc, niniejszy dokument z podpisami świadków daliśmy im dla zabezpieczenia, zatwierdziwszy go przez przyłożenie naszej pieczęci. Świadkami zaś tego aktu są: komes Archambold, wojewoda kaliski; komes Szymon, kasztelan gnieźnieński; komes Jan z Kalisza; komes Maciej, kasztelan z Lądu; komes Czechosław, cześnik kaliski; komes Dersław, łowczy z Lądu; wraz z innymi licznymi baronami naszego kraju. Załatwiono w mieście Kaliszu nazajutrz po Wniebowzięciu Najśw.[iętszej] Maryi Panny, w roku pańskim 1264, 16 sierpnia.
 

Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku), t. II, oprac. G. Labuda i B. Miśkiewicz, Poznań 1967, s. 105–109.
In the Name of the Lord. Amen. The deeds of humankind are fleeting, unless revived through the testimonies of witnesses, or by the testimony of documents. Therefore We,  Bolesław, by the grace of God the Duke of Wielkopolska [Greater Poland], hereby make it known to both those of the present and of the future, to whose notice this present writ shall come, that to our Jews living all across the lands of our Dominion, We have resolved to declare word-for-word the statutes and privileges that they have obtained from Us, as contained in the following series of articles.
 
1. Firstly, we hereby ordain that with respect to any case involving money, or any property whether mobile or immobile, or in a criminal case that affects the person or property of a Jew, no Christian be admitted as a witness against a Jew, unless a Jew be together with such Christian.
 
2. Likewise, if a Christian implicates a Jew by stating that the Jew mortgaged what he had pawned, and the Jew disavows this, whereupon the Christian is nonetheless unwilling to believe in the honesty of the Jew’s words, then the Jew shall under oath prove his intention to return the equivalent received by him and shall then go forth, absolved.
 
3. If a Christian has pawned something with a Jew, and then states that he pawned it for a lesser amount of money than the Jew acknowledges, the Jew shall swear an oath with respect to what was pawned to him, and what has been evidenced under oath, the Christian shall not to decline to pay out to him.
 
4. Likewise, if a Jew tells a Christian, without calling on witnesses, that he [=the Christian] has borrowed [from the former] on the basis of something pawned, and he [=the Christian] denies it, the Christian may exonerate himself by his own oath alone.
 
5. A Jew shall be permitted to receive, by way of goods pawned, everything that may be given over to him, whatever its name be, without making investigation into the same, except for vestments stained or soaked with blood, and except sacral ones, which he shall by no means accept, whatsoever.
6. Similarly, if a Christian implicates a Jew by stating that something pawned to the Jew had been robbed from him by secret plotting or by violence, the Jew shall pledge an oath with respect to the pawned good that with the receipt of the same, he was ignorant of it having been stolen or seized; and in this oath of his he shall indicate what price was charged for the good thus pawned, and when he has thereby cleansed himself, the Christian shall reimburse to him the principal and the interest that has meanwhile accrued.
 
7. If, furthermore, by fire or theft or by force a Jew has lost his property together with goods he had accepted in pawn, and this has become certain, and notwithstanding this the Christian who has pawned the same implicates him, the Jew shall absolve himself by means of his own oath.
 
8. Similarly, if Jews have indeed excited discord amidst themselves, or a struggle, the judge of our city may claim no right for himself with respect to them, as We exclusively shall exercise judgement, or our Palatine [Voivode], or else his judge. If, however, the accusation is leveled at a person [for having harmed someone], then such a case shall be reserved exclusively for Us to be adjudged.
 
9. Also, if a Christian has harmed a Jew in whatever manner, the guilty party shall have to pay the fine to Us and to our Palatine. Having delivered it to our treasury, he may come upon our grace. Moreover, he shall recompense the injured party in view of healing his wounds, and of the expenses, as required and demanded by the laws of the realm.
 
10. Similarly, if a Christian has killed a Jew, he shall be punished with the appropriate adjudication, and all his possessions whether mobile or immobile shall be transferred to our authority.
 
11. Also, if a Christian has beaten a Jew in the way, nonetheless, that no blood is shed, he ought to be pursued by the Palatine, according to the custom of our land; and, having stricken or afflicted a Jew, he shall offer reparation therefor, in the manner as is customary in our land; should he indeed be not able to provide the money, then he shall be punished in fashion fitting for what he has done.
12. Wherever a Jew should transverse our Dominion, no-one shall offer any impediment to him whatsoever, nor cause or inspire any annoyance, burden, or trouble; but if he [=such a Jew] transports any merchandise or such things with him, customs shall arise therefrom at all the customs-posts, and this same Jew shall likewise pay only such duty or toll as is payable by any citizen of the city wherein the Jew abides at that time.
 
13. In the event that Jews, according to their custom, transport anyone of their dead either from one city to another city, or from one province to another, or from one land to another, it is our will that our customs-officers extort nothing from them. Should, however, a customs-officer extort something, it is our will that he be punished as a grave-robber.
 
14. Likewise, if a Christian has in any manner devastated, or invaded, a cemetery of theirs, it is our will that, in accordance with the custom and laws of our land, he be gravely punished, and all the properties of his, by whatever name these be called, be passed to our treasury.
 
15. If anyone imprudently throws [something/stones] at schools [i.e., synagogues] of the Jews, it is our will that he pay two  talents  of pepper to our Palatine.
 
16. Likewise, if a Jew be condemned by his Judge to a pecuniary penalty, which is called vandil, the perpetrator, if he be found guilty, shall pay to the same the penalty of a talent of pepper, as since times ancient.
 
17. If a Jew is summoned to court by command of his judge, and does not appear for the first nor for the second time, he must pay the judge for both of the times, in place thereof, the penalty that is customary since times ancient. If he comes neither at the third command, he shall pay to the aforementioned Judge the penalty that follows thereafter.
18. Likewise, if a Jew has wounded a Jew, he may not refuse to pay to his Judge the penalty according to the custom of our land.
 
19. We hereby ordain that no Jew shall swear an oath upon a  Rodal Torah of theirs, unless it be for a substantial cause that extends up to fifty marcas (grzywna) of silver, or unless called to our presence; for minor matters, he indeed ought to pledge before the schools [i.e., synagogues], at the entrance-door to the said schools.
 
20. In the event that a Jew has secretly been killed, and the murderer’s guilt may not be proved, and if after an investigation the Jews have captured a suspect, We shall administer to the Jews the protection of justice against the suspected killer of the Jew, by means of the law regarding such a matter.
 
21. Also, if Christians lay a violent hand against a Jew, they shall be punished according to what the law of our land requires.
 
22. Likewise, the judge of the Jews shall bring no case that has emerged amongst Jews to court, unless he be invited because of a complaint. Also the Jews ought to be judged near their schools or wherever they may elect.
 
23. Similarly, if a Christian has redeemed from a Jew what he pawned, but has not paid the interest, the interest shall become compounded if not provided within a month.
 
24. Likewise, we hereby ordain that no-one seek quarters in a Jewish house.
 
25. If a Jew has lent money upon pawned possessions or a [hypothecation] letter for goods immobile, and he to whom the things belong offers proof of whose things those are, We ordain that the Jew be deprived of the money and the pledge of the letter.
26. Likewise, if anybody, a male or a female, has abducted a Jewish boy, we order that he be prosecuted as a thief.
 
27. Also, if a Jew has received pawned goods from a Christian and held the same in his possession for a year, and if the value of the goods is not in excess of the money that has been lent, the Jew shall show the goods to his Judge; and if the pawned goods are insignificant, he shall show the same to our Palatine or his own Judge, or shall have the liberty to vend it, if the same demonstrates the pawned goods to his Judge prior to the passing of a year. If indeed such goods have remained with a Jew for a year and a day, he shall thenceforth be responsible therefor before no-one.

28. It is our will that no-one dare to coerce a Jew with respect to recouping pawned goods during his celebration of a holiday, whatsoever.

29. Similarly, if any Christian would forcefully remove his pawned good(s) from a Jew, or would exercise violence in the Jew’s house, he shall be gravely punished as a plunderer of our treasury.

30. Likewise, a Jew shall not be proceeded against in judgment, except in the schools or where all the Jews are adjudicated; saving Us and our Palatine, who may summon them to our presence.

31. According to the ordinances of the Pope, in the name of our Holy Father, we strictly prohibit that, henceforth, no Jew in our Dominion should be accused that they would make use of human blood, because according to the precept of their law, Jews in their entirety absolutely refrain from blood. Yet, if any Jew be blamed for having killed a Christian boy, he ought to be convicted by three Christians and as many Jews, and afterwards proved guilty. Accordingly, this same Jew ought to be punished with the penalty appropriate for the crime committed. If however the aforesaid witnesses and his innocence exculpate him, the Christian [accuser] shall suffer because of his calumny the penalty which the Jew would have had to suffer.
 
32. We furthermore ordain that whatever a Jew has lent, be it gold or  denarii, or silver, the same thing ought to be repaid or returned to him, together with the required interest that has accrued.
33. It is our will that Jews receive in pawn whatever horses, in general, openly and in the light of the day. If however any stolen horse has been discovered by a Christian at a Jew’s, the Jew shall exonerate himself by means of his own oath, stating that he took that same horse openly and in the day so that he could have it as a pledge pawned for a certain amount of money and did not suspect it to be stolen.

34. Similarly, we forbid lest minters established in our Dominion dare detain or seize, in whatever way, Jews with false denarii or other things, except exclusively upon our writ or that of our Palatine, or else that of respectable citizens.

35. We hereby ordain that if any Jew compelled by a dire necessity shouts aloud in the time of night and if the neighbouring Christians undertake not to offer him succour, and arrive not at the clamour, every of his neighbouring Christians shall be obligated to pay thirty  soldos.

36. We moreover order that Jews may liberally vend and purchase everything, and touch bread, similarly as Christians do. Those who would prohibit them to do so shall indeed be liable to pay a penalty to our Palatine.

And so that all of the foregoing may obtain the strength of perpetual validity, we have given them this present instrument, with the signatures of the witnesses, for security, also fortifying it by the protection of the seal of ours; the witnesses of this matter verily are: Comes Arbeldus [resp. Archambold], Palatine of Kalisz; Comes Szymon, Castellan of Gniezno; Comes Jan of Kalisz; Comes Maciej, Castellan of Ląd; Comes Cz[ec]hosław, Butler of Kalisz; Comes Dersław, Courser of Ląd; with the other numerous Barons of our Land. Done at the city of Kalisz, on the day following the day of the Assumption of the B[lessed] V[irgin] M[ary], in the Year of our Lord one-thousand two-hundred and sixty-four, on this sixteenth day of August.
 
 
Translated © by Tristan Korecki, Philip Earl Steele
Pobierz oryginalny tekst