Wybierz okres
5 kwietnia 1989

Porozumienia Okrągłego Stołu

Kontekst historyczny

Obrady Okrągłego Stołu są jednym z ważniejszych wydarzeń w najnowszych dziejach Polski. Nie tylko zakończyły trwający od II wojny światowej okres komunizmu, tworząc ramy transformacji ustrojowej, lecz również położyły podwaliny pod współczesną polską scenę polityczną oraz podziały społeczne. Pozostają one też jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń. Z jednej strony bowiem uruchomiły dynamikę polityczną, czyniąc w 1989 z Polski lidera przemian w Europie, z drugiej zaś utrwaliły instytucje, które stały się przyczyną przyhamowania reform.

Wprowadzenie stanu wojennego w 1981 roku i tym przetrącenie samym kręgosłupa „Solidarności” zapoczątkowało dekadę marazmu. Opozycja została zdelegalizowana i zdziesiątkowana aresztowaniami, jednocześnie jednak władze nie miały pomysłu na skuteczne reformy gospodarcze i społeczne. Pod koniec dekady było już jasne, że wydobycie kraju z zapaści gospodarczej będzie możliwe jedynie na skutek szeroko zakrojonych reform, których koszty społeczne będą bardzo wysokie. W połączeniu ze zmianą polityki Kremla, którą wprowadziła ekipa Gorbaczowa, dało to podstawy do bezprecedensowej zmiany polityki. Okrągły Stół stanowił próbę wprowadzenia przedstawicieli opozycji do systemu władzy.

Strona rządowa pod wpływem fali strajków z wiosny i lata 1988 r., rozpoczęła rozmowy z częścią opozycji. Ich pierwszy etap, trwający od sierpnia 1988 do końca stycznia 1989, było ustalenie kwestii organizacyjnych: ram czasowych, sposobu wyboru delegatów, poruszanych tematów oraz warunków wstępnych. Władze chciały przede wszystkim podzielić się z opozycją odpowiedzialnością za kryzys, gwarantując sobie pozostanie przy władzy. Natomiast opozycja uważała, że udział w negocjacjach, a potem w niedemokratycznych wyborach, będzie ceną za zgodę na legalną działalność NSZZ Solidarność.

Właściwe obrady Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Po przeciwległych  stronach stoły usiedli przedstawiciele strony  opozycyjno-solidarnościowej z Lechem Wałęsą na czele, a po drugiej strony koalicyjno-rządowej z gen. Czesławem Kiszczakiem, Ministrem Spraw Wewnętrznych; ponadto w obradach uczestniczyli obserwatorzy kościelni. Dyskutowano w ramach trzech zespołów: reform politycznych, gospodarki i polityki społecznej oraz w zespole do spraw pluralizmu związkowego. W rezultacie obrad na niemal 200 stronach spisano postulowane ramy transformacji, zakres reform gospodarczych i dziesiątki zagadnień szczegółowych.

Najważniejsze były jednak ustalenia polityczne, m.in. uzgodniono że „Solidarność” zostanie zalegalizowana oraz zostaną rozpisane nowe wybory parlamentarne. W wolnych wyborach miało zostać obsadzone 35 procent miejsc w Sejmie, podczas gdy pozostałe miały przypaść PZPR i jej sojusznikom oraz, że powstanie druga izba parlamentu, wybrany w wolnych wyborach Senat. Tak zbudowany parlament miał zapewnić utrzymanie władzy przez komunistów, a ponadto miał zostać utworzony urząd Prezydenta RP, którym – jak można było wnioskować – zostanie gen. Wojciech Jaruzelski.

Miażdżące zwycięstwo opozycji w wyborach z 4 czerwca 1989 unieważniło większość politycznej części ustaleń Okrągłego Stołu, prowadząc do przejęcia władzy przez Solidarność już we wrześniu 1989 roku. Jednak niektóre z nich, takie jak objęcie urzędu Prezydenta przez Wojciecha Jaruzelskiego, spowodowało spowolnienie procesu reform i rozliczeń z komunizmem, w tym opóźnienie w pełni demokratycznego wyboru Prezydenta i Sejmu, do czego doszło odpowiednio w grudniu 1990 r. i w październiku 1991 r.

Treść dokumentu

Introduction

1A historical turn is taking place in Poland. In the face of breakdowns and conflicts that are still threatening our motherland, patriotism and reason demand to seek for that which unites the Poles. Before our eyes, Europe and the world are developing at a rapid pace. The Poles should not stand still but keep up with others.

2 For two months, between 6 February and 5 April, the round-table negotiations have been organized. A few hundred representatives of different political and civil forces of our country have participated in them. Displaying a sense of distinctness of ideological stances, aspirations and interests, which sometimes provoked conflicts, but at the same time respecting the identity of one another, the most effective means to restore the polish Republic have been searched. In the spirit of the social agreements of 1980, a dialogue has been established based on the principle that unites all Poles – a sense of responsibility for the future of their motherland, for its economy and culture, for the society and the state, for the fate of Polish families and the fate of Poland.

3 We are aware that since there are so many urgent needs, slow development of these works and drawn-out discussions might have caused anxiety and resentment. We can only explain ourselves by saying that if we are to shed the burden of the past together and enter the path of the far-reaching transformations, we need to do it wisely. With false or apparent decisions, we could shut the door on the historic opportunity that we are given thanks to the thoughts, sacrifices and will of millions of Poles and thanks to the development of the international situation that is beneficial to Poland.

4 Considering the threats and opportunities that appear on the Polish horizon, the participants of the round-table negotiations have set a framework within which the Poles can reach an agreement now and in the future. The concluded agreements concerning the directions of political and economic reforms, social policy, union pluralism as well as essential changes in various areas of Polish life include not only promises and announcements of actions undertaken by the government and social forces but also discrepancies and conflictual postulates and interests. These agreements are an expression of an honest search for anti-crisis and reformative programs. Their realization depends not only on the signatories of the agreement but also on the civic imagination, wisdom and action of all Poles.
Stance on Political Reforms

5 After many years of economic crisis and political conflicts, Poland faces a significant threat but also a great opportunity. There is a real threat that the crisis deepens; however, there is also a chance to overcome it with a radical reform of the state and a simultaneous reorganization of the economic system. Poles can and should reach an agreement to defend themselves against the crisis in the reform activities.

6 A political compromise between different forces which include groups that are guided by the ideas of democratically understood socialism as well as those that are inspired by Christianity, the ideology of the Solidarity movement, peasant movement and other sources and ideological traditions will work towards a common goal – an independent, sovereign, safe due to equal alliances, democratic and economically strong Poland.

7 The agreement is based on the principles of the future political system that result from the inalienable rights of citizens to live in a country that fully embodies the sovereignty of the nation. This includes:

political pluralism that is primarily expressed by the right to freedom of association in political, social and labor organizations within a democratic constitutional order;

freedom of speech, including real access to all types of media that is granted to various political forces;

democratic procedures to appoint all representative governing bodies in such a way that the voters will decide who is in power;

independence of the judiciary and its rights to control other bodies appointed to maintain law and public order;

freely chosen local authorities that hold full rights.

8 The parties to this agreement have recognized that such principles should govern the further political evolution and have declared that they would support them.
9 In order to reach such a state of affairs, decisive actions are required; some of them have already been taken, whereas others should be performed in the following years, within two or three years and in the distant future. There is much mistrust in our country that can only be overcome with actions taken in the growing sphere of public life. We hope that with these actions, yesterday’s enemies will transform into participants of democratic rivalry and cooperation following the new rules of public life. These rules are not only the result of agreements concluded in the whole country, but they should also be formulated from scratch in the course of democratic activities undertaken by the old and new social and political structures. (…)

Final Provisions

321 The participants of the round-table negotiations express their will to cooperate for the implementation of the provisions of this agreement and address it to the competent organs of the state.

322 The parties also undertake to comply with the decisions made in the course of the meetings of groups and subgroups that are included in the accepted documents.

323 The parties expect the government to prepare in the shortest possible time a plan for the implementation of what has been decided in this agreement within its competence.

324 The issues that have not been agreed on will be considered by the participants of the round-table negotiations in the activities of present and newly established government bodies.

325 The participants of the round-table negotiations have decided to appoint a liaison commission that will be composed of the representatives of the forces that participated in the negotiations as well as other interested groups.

Wstęp

1 W Polsce dokonuje się historyczny zwrot. W obliczu wciąż grożących Ojczyźnie załamań i konfliktów patriotyzm i rozum nakazują szukać tego, co Polaków łączy. Na naszych oczach Europa i świat rozwijają się w szybkim tempie. Sprawą Polaków jest, aby nie stać w miejscu, aby dorównać innym.

2 Przez dwa miesiące, od 6 lutego do 5 kwietnia trwały prace Okrągłego Stołu. Uczestniczyło w nich kilkuset przedstawicieli różnych sił politycznych i społecznych naszego kraju. W poczuciu odmienności, niekiedy konfliktowej, swoich stanowisk ideowych, aspiracji i interesów, a jednocześnie we wzajemnym poszanowaniu własnej tożsamości poszukiwano najbardziej skutecznych środków naprawy Rzeczypospolitej. W duchu porozumień społecznych 1980 roku nawiązano dialog wokół tego, co Polaków łączy — wokół poczucia odpowiedzialności za przyszłość kraju ojczystego, za jego gospodarkę i kulturę, za społeczeństwo i za państwo, za los polskich rodzin i za los Polski.

3 Zdajemy sobie sprawę, że powolny rozwój tych prac i przeciągające się dyskusje w obliczu tylu palących potrzeb mogły nieraz wywoływać niecierpliwość i rozgoryczenie. Niech nas tłumaczy, że jeśli mamy wszyscy razem pozbywać się balastu lat minionych, wchodzić na drogę daleko idących przeobrażeń, trzeba to zrobić rozważnie. Nie wolno przez rozwiązania fałszywe lub pozorne zatrzasnąć drzwi przed historyczną szansą, jaka stanęła dziś przed nami dzięki przemyśleniom, poświęceniom i woli milionów Polaków i dzięki korzystnemu dla Polski rozwojowi sytuacji międzynarodowej.

4 Rozważając zagrożenia i szanse jakie rysują się na polskim horyzoncie, uczestnicy Okrągłego Stołu zakreślili ramy w jakich Polacy mogą się porozumieć teraz i w jakich mogą się porozumiewać w przyszłości. W zawartych umowach o kierunkach reform politycznych, o reformach gospodarczych i polityce społecznej, o pluralizmie związkowym, jak też o niezbędnych zmianach w różnych dziedzinach życia polskiego, znajdują się przyrzeczenia i zapowiedzi działań władz i działań sił społecznych, znajdują się także zapisy rozbieżności, konfliktowych postulatów i interesów. Umowy te są wyrazem uczciwego poszukiwania programów antykryzysowych i reformatorskich. Ich realizacja zależy nie tylko od sygnatariuszy umowy, ale także od Obywatelskiej wyobraźni, mądrości i aktywności wszystkich Polaków.
Stanowisko w sprawie reform politycznych

5 Po latach kryzysu gospodarczego i konfliktów politycznych Polska stoi przed wielkim zagrożeniem ale i wielką szansą. Realna jest groźba pogłębiania się kryzysu, jednakże istnieje szansa jego przezwyciężenia przez radykalną reformę państwa i równoczesną przebudowę systemu gospodarczego. W obronie przed kryzysem w działaniach na rzecz reform Polacy mogą i powinni się porozumieć.

6 Polityczny kompromis różnych sił, wśród których są zarówno takie, które kierują się ideami demokratycznie pojmowanego socjalizmu, jak i takie, które czerpią inspirację z chrześcijaństwa, z dorobku ideowego „So1idarności”, ruchu ludowego i z innych źródeł i tradycji ideowych, pozwoli urzeczywistniać wspólny cel: niepodległą, suwerenną, bezpieczną równoprawnymi sojuszami, demokratyczną i silną gospodarczo Polskę.

7 Podstawą porozumienia są zasady przyszłego systemu politycznego wypływające z niezbywalnego prawa obywateli do życia w państwie, które w pełni urzeczywistnia suwerenność narodu. Oznacza to:

pluralizm polityczny, znajdujący swój wyraz przede wszystkim w prawie do swobodnego zrzeszania się — w ramach demokratycznego ładu konstytucyjnego w organizacjach politycznych, społecznych i zawodowych;

wolność słowa, w tym stwarzania realnych możliwości dostępu do wszystkich rodzajów środków przekazu różnorodnym siłom politycznym;

demokratyczny tryb powoływania wszystkich przedstawicielskich organów władzy państwowej tak, by o tym, kto sprawować będzie władzę rzeczywiście decydowali wyborcy;

niezawisłość sądów i ich ustawowe uprawnienia kontrolne w stosunku do innych organów powołanych do strzeżenia praworządności i porządku publicznego;

silny pełnią praw i swobodnie wybrany samorząd terytorialny.

8 Strony uznały, że takie zasady powinny określać dalszą ewolucję polityczną i deklarują, że będą im udzielały poparcia.
9 Dojście do takiego stanu rzeczy będzie wymagało stanowczych działań, z których jedne są już podejmowane, inne powinny, zostać podjęte w najbliższych miesiącach, inne w ciągu dwóch-trzech lat, jeszcze inne w nieco dalszej perspektywie. Nagromadziło się w naszym kraju wiele nieufności, którą usuwać mogą tylko działania podejmowane w poszerzającej się przestrzeni życia publicznego. Mamy nadzieję, że w działaniach tych wczorajsi wrogowie przekształcać się będą w uczestników demokratycznej rywalizacji i współdziałania w ramach nowych reguł życia publicznego. Reguły te nie wynikają tylko z porozumień zawieranych w skali ogólnokrajowej, lecz powinny także rodzić się od podstaw, w demokratycznym działaniu dawnych i nowych struktur społecznych i politycznych.

(…)

Postanowienia końcowe

321 Uczestnicy obrad Okrągłego Stołu wyrażają wolę solidarnego działania na rzecz wprowadzenia w życie postanowień zawieranej umowy i kierują ją do właściwych organów państwa.

322 Strony zobowiązują się także do respektowania ustaleń przyjętych w toku obrad zespołów i podzespołów zawartych w przyjętych dokumentach.

323 Strony oczekują od rządu przygotowania w możliwie krótkim czasie harmonogramu realizacji ustaleń niniejszej umowy w sprawach dotyczących jego kompetencji.

324 Sprawy, co do których nie osiągnięto zgody będą podejmowane przez uczestników Okrągłego Stołu w działaniach obecnych i nowo powstających organów państwa.

325 Strony uczestniczące w obradach Okrągłego Stołu postanawiają powołać Komisję Porozumiewawczą, w której skład wejdą przedstawiciele sił reprezentowanych przy Okrągłym Stole oraz innych zainteresowanych środowisk.

Pobierz oryginalny tekst