Wybierz okres
1113

O wspaniałości i mocy sławnego Bolesława

Kontekst historyczny

Państwo polskie w czasach Bolesława Chrobrego (992-1025) osiągnęło apogeum swej potęgi opartej na pierwotnej organizacji kraju, tzw. prawie książęcym. Państwo wczesnych Piastów było monarchią patrymonialną. Władca uważał się za właściciela państwa, rządził despotycznie, polegając na sile zbrojnej, którą tworzyła złożona z rycerstwa drużyna. Książę utrzymywał drużynę z części dochodów, jakie ściągał od poddanych, przez co zapewniał sobie jej wierność. Rozmieszczenie oddziałów w poszczególnych grodach nie tylko ułatwiało zaopatrzenie wojowników, lecz także gwarantowało lojalność niedawno zjednoczonego i schrystianizowanego państwa. Ważnym źródłem dochodów dla władcy i drużyny były łupy wojenne zdobyte w czasie licznych i zwycięskich wojen (m.in. zajęcie Pragi w 1003 czy Kijowa w 1018 roku).

 

Potęga państwa Bolesława Chrobrego - zwłaszcza jego siła militarna – znalazła uznanie u tworzącego na dworze Bolesława Krzywoustego kronikarza Anonima, zwanego Gallem. Nie znamy jego imienia, ani kraju pochodzenia. Przyjmuje się, że pochodził z południa Francji, choć nowsze badania wskazują, że jego ojczyzną mogły być północne Włochy. Był zapewne mnichem benedyktyńskim. Jego łacińska Kronika polska, napisana około 1113 roku (na tej dacie urywa się narracja dzieła), opisała dzieje Polski od mitycznych początków po współczesność kronikarza. Zamysłem autora było opisanie czynów książąt polskich, poprzedników Bolesława Krzywoustego, jak i jego samego. Było to bez wątpienia dzieło propagandowe mające głosić pochwałę panującego i jego rodu oraz uzasadniać prawa do tronu polskiego. Kronika Galla jest pierwszym tak obszernym dziełem, napisanym w Polsce i traktującym o jej dziejach, dlatego mimo łacińskiego języka i obcego pochodzenia autora uchodzi za pierwszy utwór polskiej literatury narodowej. Wciąż stanowi niezastąpione źródło wiedzy o czasach wczesnopiastowskich. W przytoczonym niżej fragmencie kronikarz podaje dane liczbowe dotyczące wojsk Bolesława Chrobrego, które wszakże wzbudzają wątpliwości historyków jako przesadzone.

Treść dokumentu

Haec erat Bolezlavi regis magnificentia militaris, nec inferior ei erat virtus obedientiae spiritualis. Episcopos quippe suosque capellanos in tanta veneratione retinebat, quod eis astantibus sedere non praesumenbatnec eos aliter quam dominos appelabat, Deum vero summa pietate colebat, sanctam ecclesiam exaltabat, aemque donis regalibus adornabat. Habetat etiam praetera quiddam iustitiae magnum et humilitatem insigniae, quod si quando rusticus pauper vel muliercula quaelibet de quovis duce videlicet vel comite querertur, quamvis esset magnis negotiis occupatus multisque cuneis et magnatum et miltum constipatus, non prius se de loco dimovebat, donec causam ex ordine conquerentis auscultaret, et pro illo de quo querebatur camerarium transmandaret; interim vero ipsum conquerentem alicui fideli suo commendabat, ne absentem sine causa accusaret, et ne iniuste conquerendo iram quam alteri conflabat sibimet ipsi cumularet. Nec accusatus citissime vocatus venire differebat, nec diem a rege constitutum qualibet occasione praeteribat. Adveniente vero principe, pro quo missum fuerat, non se illi maligne commotum ostendabat, sed alacri eum et affabili vultu recipiens, ad mensam invitabat, neque ea die, sed sequenti vel tertia causam discutiebat. Sicque diligenter rem pauperis ut alicuis magni principis pertractabat. O magna discretio magnaque perfecto Bolezlavi! qui personam in iudicio non servabat, qui populum tanta iustitia gubernabat, qui honorem ecclesiae ac statum terrae in summo culmine retinebat. Iustitia nimirum et aequitate ad hanc Bolezlavus gloriam et dignitatem ascendit, quibus virtutibus initio potentia Romanorum et imperium excrevit. Tanta virtute, tanta potentia tantaque victoria regem Bolezlavum Deus omnipotens decoravit, quantam eius bonitatem et iustitiam erga se ipsum et homines recognovit, tanta gloria Bolezlavum, tanta rerum copia tantaque laetitia sequebatur, quantam eius probitas et liberalitas merebatur.

 

Chronica et annales aevi Salici, red. G. H. Pertz, Hanower 1851, s. 431.

Większe są zaiste i liczniejsze czyny Bolesława, aniżeli my to możemy opisać lub prostym opowiedzieć słowem. Bo jakiż to rachmistrz potrafiłby mniej więcej pewną cyfrą określić żelazne jego hufce, a cóż dopiero przytoczyć opisy zwycięstw i tryumfów takiego ich mnóstwa! Z Poznania bowiem [miał] 1300 pancernych i 4000 tarczowników, z Gniezna 1500 pancernych i 5000 tarczowników, z grodu Władysławia 800 pancernych i 2000 tarczowników, z Giecza 300 pancernych i 2000 tarczowników, ci wszyscy waleczni i wprawni w rzemiośle wojennym występowali [do boju] za czasów Bolesława Wielkiego. [Co do rycerstwa] z innych miast i zamków, [to] wyliczać [je] byłby to dla nas długi i nieskończony trud, a dla was może uciążliwym byłoby tego słuchać. Lecz by wam oszczędzić żmudnego wyliczania, podam wam bez liczby ilość tego mnóstwa: więcej mianowicie miał król Bolesław pancernych, niż cała Polska ma za naszych czasów tarczowników; za czasów Bolesława tyle prawie było w Polsce rycerzy, ile za naszych czasów znajduje się ludzi wszelakiego stanu.
 

Kronika Polska, Anonim tzw. Gall, oprac. M. Plezia, Wrocław 2008, s. 25−27.

The deeds of Bolesław are doubtless greater and more numerous than we are able to describe or recount in simple words. For what master counter could produce a more or less precise number of his iron regiments, let alone cite descriptions of so many victories and triumphs. For [he had] 1300 armoured knights and 4000 shield bearers from Poznań, 1500 armoured knights and 5000 shield bearers from Gniezno, 800 armoured knights and 2000 shield bearers from the stronghold of Władysławia, 300 armoured knights and 2000 shield bearers from Giecz; all of these valorous men skilled in the art of war stood up [to fight] during the time of Bolesław the Brave. [As for knights] from other towns and castles, [it] would be a long and unending task for us to enumerate [them], and for you perhaps a pain to listen. But to save you [this] laborious enumeration, I shall tell you the quantity of this lot without numbers: namely King Bolesław had more armoured knights than all of Poland has shield bearers in our day; there were as many knights when Bolesław reigned as there are people [in Poland] of all estates today.

Translated © by Jerzy Giebułtowski
Pobierz oryginalny tekst