Wybierz okres
22 stycznia 1863

Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego

Kontekst historyczny

22 stycznia 1863 roku Centralny Komitet Narodowy proklamował wybuch powstania przeciwko Rosji i wydał manifest, w którym ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym. Dokument wzywał wszystkich mieszkańców przedrozbiorowej Rzeczypospolitej do walki z caratem o wolność. Zapowiadał powstanie niepodległego państwa i rozwiązanie najpilniejszych spraw społecznych, w tym równouprawnienie wszystkich obywateli, niezależnie od pochodzenia etnicznego i religii. Manifest jest skierowany do „Narodu Polski, Litwy i Rusi”, co oznacza, że powstanie było aktem politycznym nawiązującym do tradycji narodu politycznego przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Bardzo duże znaczenie miały postanowienia dotyczące uwłaszczenia chłopów, których chciano w ten sposób przyciągnąć do udziału w powstaniu. Manifest nadawał chłopom użytkowaną ziemię na własność, a bezrolnym biorącym udział w walce obiecywał nadziały z dóbr narodowych, dziedzicom zaś odszkodowanie ze skarbu niepodległej Polski.
Autorką Manifestu była Maria Ilnicka.

Treść dokumentu

Nikczemny rząd najezdniczy, rozwścieklony oporem męczonej przezeń ofiary, postanowił zadać jej cios stanowczy – porwać kilkadziesiąt tysięcy najdzielniejszych, najgorliwszych jej obrońców, oblec w nienawistny mundur moskiewski i pognać tysiące mil na wieczną nędzę i zatracenie. Polska nie chce, nie może poddać się bezopornie temu sromotnemu gwałtowi [i] pod karą hańby przed potomnością powinna stawić energiczny opór. Zastępy młodzieży walecznej, młodzieży poświęconej, ożywione gorącą miłością Ojczyzny, niezachwianą wiarą w sprawiedliwość i w pomoc Boga, poprzysięgły zrzucić przeklęte jarzmo lub zginąć. Za nią więc Narodzie Polski, za nią! Po straszliwej hańbie niewoli, po niepojętych męczarniach ucisku, Centralny Narodowy Komitet, obecnie jedyny legalny Rząd Twój Narodowy, wzywa Cię na pole walki już ostatniej, na pole chwały i zwycięstwa, które Ci da i przez imię Boga na Niebie dać przysięga, bo wie, że Ty, który wczoraj byłeś pokutnikiem i mścicielem, jutro musisz być i będziesz bohaterem i olbrzymem. Tak, Ty wolność Twoją, niepodległość Twoją, zdobędziesz wielkością takiego męstwa, świętością takich ofiar, jakich lud żaden nie zapisał jeszcze na dziejowych kartach swoich. Powstającej Ojczyźnie Twojej dasz bez żalu, słabości i wahania wszystką krew, życie i mienie, jakich od Ciebie zapotrzebuje. W zamian K[omitet] C[entralny] N[arodowy] przyrzeka Ci, że siły dzielności Twej nie zmarnieją, poświęcenia nie będą stracone, bo ster, który ujmuje, silną dzierżyć będzie ręką. Złamie wszystkie przeszkody, roztrąci wszelkie zapory, a każdą nieprzychylność dla świętej sprawy, nawet brak gorliwości, ścigać i karać będzie przed surowym, choć sprawiedliwym trybunałem obrażonej Ojczyzny.
 
W pierwszym zaraz dniu jawnego wystąpienia, w pierwszej chwili rozpoczęcia świętej walki, K[omitet] C[entralny] N[arodowy] ogłasza wszystkich synów Polski, bez różnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu, wolnymi i równymi obywatelami kraju.
Ziemia, którą lud rolniczy posiadał dotąd na prawach czynszu lub pańszczyzny, staje się od tej chwili bezwarunkową jego własnością, dziedzictwem wieczystym. Właściciele poszkodowani wynagrodzeni będą z ogólnych funduszów Państwa. Wszyscy zaś komornicy i wyrobnicy, wstępujący w szeregi obrońców kraju, lub w razie zaszczytnej śmierci na polu chwały rodziny ich, otrzymają z dóbr narodowych dział obronionej od wrogów ziemi. Do broni więc, Narodzie Polski, Litwy i Rusi, do broni! bo godzina wspólnego wyzwolenia już wybiła, stary miecz nasz wydobyty, święty sztandar Orła, Pogoni i Archanioła rozwinięty.

A teraz odzywamy się do Ciebie Narodzie Moskiewski: tradycyjnym hasłem naszym jest wolność i braterstwo ludów, dlatego też przebaczamy Ci nawet mord naszej Ojczyzny, nawet krew Pragi i Oszmiany, gwałty ulic Warszawy i tortury lochów Cytadeli. Przebaczamy Ci, bo i Ty jesteś nędzny i mordowany, smutny i umęczony, trupy dzieci Twoich kołyszą się na szubienicach carskich, prorocy Twoi marzną na śniegach Sybiru. Ale jeżeli w tej stanowczej godzinie nie uczujesz w sobie zgryzoty za przeszłość, świętszych pragnień dla przyszłości, jeżeli w zapasach z nami dasz poparcie tyranowi, który zabija nas, a depcze po Tobie – biada Ci! bo w obliczu Boga i świata całego, przeklniemy Cię na hańbę wiecznego poddaństwa i mękę wiecznej niewoli, i wyzwiemy na straszny bój zagłady, bój ostatni europejskiej cywilizacji z dzikim barbarzyństwem Azji.

Warszawa, dnia 22 stycznia 1863 r. Za zgodność z oryginałem ręczy Litewski Komitet jako prowincjonalny   rząd tymczasowy na Litwie i Białorusi.
 
Polska w latach 1795–1864. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, oprac. I. Rusinowa, Warszawa 1986, s. 248-249.                                                       
The vile government of the invader, infuriated by the resistance of the victims it torments, has decided to inflict a resolute blow against them – seizing tens of thousands of their most valiant and most zealous defenders, clothing them in the despised uniform of the Muscovites, and driving them off thousands of miles to eternal destitution and perdition. Poland is neither able nor willing to submit without resistance to this ignominious and rapacious act and, under the penalty of infamy among her posterity, she shall wage vigorous opposition. Hosts of gallant youths, self-sacrificing youths, swept up with an ardent love for their Homeland and with an unfaltering faith in justice and in God’s assistance, have vowed to shake-off the accursed yoke, or die. Therefore sally forth, O Polish Nation! Sally forth as they have! Following the horrendous dishonour of bondage, after the unspeakable tortures of oppression, the  Central National Committee, which presently is your only legal National Government, summons you to the field of final battle, to the field of glory and victory, which it shall give you, and swears by the name of God in Heaven that it shall so do, for it knows that you who were but yesterday a penitent and avenger, must now become, and indeed shall be, a hero and a giant. Yes, you shall wrest your liberty and your independence through the greatness of courage, and the sacredness of sacrifices that no people has yet ever inscribed in their historical annals. With no remorse, weakness, or hesitance you shall give your Homeland, now being born anew, all the blood, life, and property that she may call upon. In return, the C[entral] N[ational] C[ommittee] pledges to you that the strengths of your courageousness shall not be squandered, your devotions shall not be for naught, for the helm it is taking hold of shall be wielded with a strong hand. The Committee shall break through all the impediments, smash the barriers asunder, and pursue and punish before the severe though just tribunal of our offended Fatherland every case of disfavour, or even lack of ardour, toward the sacrosanct cause.
 
Upon the first day of our openly coming forward, at the very moment when the holy struggle commences, the C[entral] N[ational] C[ommittee] declares all the sons of Poland, without any distinction of faith or race, descent or station, free and equal Citizens of the country.
From this moment onward, the land which the agricultural folk has hitherto possessed on condition of paying rent or via serfdom to their masters, shall unconditionally become their own property and legal inheritance to their descendants. The land-holders, if thereby aggrieved, shall be compensated from the general funds of the State. And all the village tenants and day-labourers joining the ranks of the defenders of the country or, in the event of honourable death on the field of glory, their families shall receive, out of the National estate, an apportionment of the land protected from the enemy. To arms, then, o Nation of Poland, Lithuania, and Ruthenia! To arms! For the hour of our mutual liberation has sounded, the old sword has been drawn from its sheath, the sacred standard of the Eagle, the Pahonia, and the  Archangel  unfurled.

And now, we address you, o Nation of Muscovy. Our traditional motto being freedom and the brotherhood of peoples, we pardon you even the murder of our Fatherland, and even the  blood of Praga  and  Oszmiana, the outrages in the streets of Warsaw, and the tortures of the dungeons of the  Citadel. We pardon you, because you, too, are miserable, sad, tortured, and being murdered. The dead-bodies of your children are swaying from tsarist gallows. Your prophets are freezing in the snows of Siberia. But, if at this resolute moment, you do feel inside yourselves no compunction for the past, no holier aspirations for the future; if, in struggle with us you give support to the tyrant who kills us and treads upon you – woe unto you! For, in the face of God and the world entire, we shall curse you to the shame of eternal subjection and the torment of eternal slavery. We shall challenge you to a dreadful combat of annihilation, to the final battle of European civilization against the savage barbarism of Asia.

Warsaw, on the 22nd day of January 1863.

Conformity with the original-copy is sworn by the Lithuanian Committee, as the interim Provincial Government in Lithuania and Byelorussia.
 

Translated © by Tristan Korecki, Philip Earl Steele
Pobierz oryginalny tekst