Wybierz okres
14 marca 1964

List 34

Kontekst historyczny

Wydarzenia z października 1956 r., gdy Władysław Gomułka został pierwszym sekretarzem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, obudziły nadzieję na liberalizację systemu komunistycznego i większe swobody społeczne. Nadzieje te, obecne zwłaszcza wśród inteligencji, okazały się jednak płonne.

Do zaostrzenia stosunków pomiędzy władzą komunistyczną a inteligencją doszło jesienią 1957 r., m.in. w związku z zamknięciem pisma „Po prostu” oraz z wycofaniem zgody na wydawanie miesięcznika literackiego „Europa”. Wobec owego zakazu z PZPR odeszła grupa literatów, w której znaleźli się Jerzy Andrzejewski, Paweł Hertz, Adam Ważyk czy Mieczysław Jastrun. W tym okresie również rozpoczęto czystkę wewnątrz partii komunistycznej i „oczyszczenia” jej z bardziej liberalnie nastawionych działaczy, tzw. rewizjonistów.

Inną z „ofiar” systemu był Klub Krzywego Koła, nieformalne stowarzyszenie tworzone przez przedstawicieli niekomunistycznej lewicy oraz „rewizjonistów” , skupione wokół Jana Józefa Lipskiego oraz filozofów Marii i Stanisława Ossowskich. Swą nazwę wzięło od ulicy na warszawskiej Starówce, gdzie od 1955 r. odbywały się spotkania dyskusyjne. Władzom komunistycznym nie odpowiadała niezależność tego środowiska, z czasem uznano je za rodzaj opozycji, i w 1962 r. doprowadzono do jego likwidacji.

W marcu 1964 r. powstał tzw. List 34, którego sygnatariuszami było 34 wybitnych przedstawicieli kultury i nauki, a którego adresatem był premier Józef Cyrankiewicz. Jego autorem był pisarz Antoni Słonimski. List sprzeciwiał się ograniczaniu przydziałów papieru dla wydawnictw literackich i pism kulturalnych oraz zaostrzającej się cenzurze List został podpisany przez ludzi w latach 50. należących do PZPR lub związanych z władzą (Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Jan Kott, Adam Ważyk), przez niezależnych lewicowych inteligentów (Jan Józef Lipski, Maria Ossowska), przedstawicieli inteligencji o nielewicowym rodowodzie (Stanisław Cat-Mackiewicz, Paweł Jasienica, Melchior Wańkowicz) i środowisk katolickich (Stefan Kisielewski, Zofia Kossak-Szczucka, Jerzy Turowicz). W zachodniej Europie jego treść upowszechniło Radio Wolna Europa i w konsekwencji tego część sygnatariuszy spotkała się z szykanami i represjami, aresztowani zostali m. in. Melchior Wańkowicz i Stanisław Cat-Mackiewicz – wybitni pisarze, którzy kilka lat wcześniej powrócili z emigracji.

List 34 był pierwszym inteligenckim protestem zbiorowym po 1945 r. i rozpoczął tradycję pisania listów otwartych do władz PRL, krytykujących łamanie praw i wolności obywatelskich.

Treść dokumentu

To: The Prime Minister, Józef Cyrankiewicz, Warsaw:


Restrictions on the allocations of paper for the publication of books and periodicals and the tightening of press censorship create a situation which threatens the development of our national culture. In recognition of the existence of public opinion, the right to criticize, the right of free discussion and honest information, as the necessary elements of progress, the undersigned, motivated by civil concern demand that Polish cultural policy be altered conforming to the rights guaranteed by the Constitution of the Polish state and conducive to national welfare.
 

The letter has been signed by:

1. Jerzy Andrzejewski
2. Maria Dąbrowska
3. Stanisław Dygat
4. Karol Estreicher
5. Marian Falski
6. Aleksander Gieysztor
7. Konrad Górski
8. Paweł Hertz
9. Leopold Infeld
10. Paweł Jasienica
11. Mieczysław Jastrun
12. Stefan Kisielewski
13. Zofia Kossak-Szczucka
14. Tadeusz Kotarbiński
15. Jan Kott
16. Anna Kowalska
17. Julian Krzyżanowski
18. Kazimierz Kumaniecki
19. Edward Lipiński
20. Maria Ossowska
21. Stanisław Cat Mackiewicz
22. Jan Parandowski
23. Stanisław Pigoń
24. Adolf Rudnicki
25. Artur Sandauer
26. Wacław Sierpiński
27. Antoni Słonimski
28. Jan Szczepański
29. Władysław Tatarkiewicz
30. Jerzy Turowicz
31. Melchior Wańkowicz
32. Adam Ważyk
33. Kazimierz Wyka
34. Jerzy Zagórski

 [Congressional Record: Proceedings and Debates of the 90th Congress First Session, volume 113, part 2 (Washington: United States Government Printing Office, 1967) p. 2113]
Do Prezesa Rady Ministrów
Józefa Cyrankiewicza,

 
Ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu.


List podpisali:

1.Jerzy Andrzejewski
2.Maria Dąbrowska
3.Stanisław Dygat
4.Karol Estreicher
5.Marian Falski
6.Aleksander Gieysztor
7.Konrad Górski
8.Paweł Hertz
9.Leopold Infeld
10.Paweł Jasienica
11.Mieczysław Jastrun
12.Stefan Kisielewski
13.Zofia Kossak-Szczucka
14.Tadeusz Kotarbiński
15.Jan Kott
16.Anna Kowalska
17.Julian Krzyżanowski
18.Kazimierz Kumaniecki
19.Edward Lipiński
20.Maria Ossowska
21.Stanisław Cat Mackiewicz
22.Jan Parandowski
23.Stanisław Pigoń
24.Adolf Rudnicki
25.Artur Sandauer
26.Wacław Sierpiński
27.Antoni Słonimski
28.Jan Szczepański
29.Władysław Tatarkiewicz
30.Jerzy Turowicz
31.Melchior Wańkowicz
32.Adam Ważyk
33.Kazimierz Wyka
34.Jerzy Zagórski.
Pobierz oryginalny tekst