Wybierz okres
1578

Konstytucja o Trybunale Koronnym

Kontekst historyczny

Tytuł najwyższego sędziego był częścią uprawnień monarszych – najpierw w Królestwie Polskim, a potem w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Wszystkie wyroki wydawano w imieniu króla, on dysponował prawem łaski, a także stanowił ostatnią instancję odwoławczą. Sądami pierwszej instancji w monarchii jagiellońskiej były sądy ziemskie, grodzkie i podkomorskie. Złożoność sądownictwa już na tak wczesnym etapie była konsekwencją przyjęcia zasady nierówności wobec prawa – w zależności od przedmiotu sprawy musiał zbierać się inny sąd, we właściwym składzie.

Orzeczenia sądów pierwszej instancji nie musiały kończyć postępowania. Gdy pozwany skorzystał z procedur odwoławczych, sprawa trafiała przed sąd drugiej instancji: wiecowy (wygasły w XV wieku) oraz królewski. Jednak w sytuacji, gdy król był ostateczną instancją apelacyjną, to w państwie tak rozległym jak Rzeczpospolita, rozsądzenie wszystkich spraw było niemożliwe. Pomimo to, dyskusje o reformie wymiaru sprawiedliwości trwały blisko 40 lat. Z jednej strony król Zygmunt August bronił swojej prerogatywy apelacyjnej nad wszystkimi poddanymi, a z drugiej strony opinia szlachecka bała się wzmocnienia roli senatu. Były to bowiem czasy ruchu egzekucyjnego, stanowczo walczącego o wzrost znaczenia mas szlacheckich na niekorzyść magnatów, z których składał się senat.

Do kompromisu dał się ostatecznie namówić król Stefan Batory. W 1578 roku sądownictwo prawa polskiego oddzielono od monarchy, powołując Trybunał Generalny Koronny. Podobne instytucje powstały dla Litwy (1581), Prus (1585) oraz Ukrainy (1589-1590). Członkami Trybunału byli sędziowie, zwani deputatami, których w liczbie dwudziestu siedmiu corocznie wybierano na sejmikach deputackich. Poważniejsze zmiany w wyborze sędziów przyniosła dopiero konstytucja z roku 1764, gdy nałożona na kandydatów obowiązek legitymowania się wiedzą prawniczą, posiadania dóbr ziemskich co najmniej od roku, nie procesowania się i niekaralności.

Treść dokumentu

Stephan z łaski Bożej Król Polski, Wielkie Xiążę Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflanckie, Wołyńskie, Podlaskie, Kijowskie y Siedmiogrodzkie etc.

Oznajmujemy, wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy: iż […] postanowienie niżej opisane uczyniliśmy.

Porządek do obierania sędziów

W każdym Województwie i ziemi, na tym miejscu gdzie wedle starego zwyczaju obierają osoby sądowe; naznaczamy authoritate praesentis Conventus, dzień i czas, to jest, pierwszy poniedziałek po Narodzeniu P. Maryi w tym niniejszym roku, a potym na każdy rok tegoż czasu do obierania sędziów do sądów judiciorum generalium ordinariorum Tribunalis Regni […].

Obieranie sędziów

Na których Sejmikach wyżej mianowanych, każde Województwo obrać spólnie ma i będzie powinno, między sobą osobę jedną godną, bogobojną, cnotliwą, prawą i zwyczajów sądowych tego kraju umiejętną, osiadłą. […]

Ciż obrani sędziowie do drugich tylko sądów trwać mają, a inni na ich miejsca ad hoc idem judicium sive Tribunal generale obierani być mają, czas i dnia obierania tych sędziów wyżej oznaczonego. A żaden z elektów po wtóre nie ma być obran do lat czterech, oprócz tego, gdzieby się w którym Województwie na tegoż wszyscy, nemine contradicente, zgodzili, a iżby się tego podjął uprosili.[…]

Jako sądzić mają i o akcjach duchownych

Sądzić mają sprawiedliwie z regestru po województwach jako wotują nie odstrzelając się od prawa pospolitego, jakiego która ziemia używa, Boga i sprawiedliwość jego świętą przed oczyma mając. A Sędziowie dekret ex scripto ferować mają, na którym skrypcie, dwaj albo trzej sędziowie podpisać się mają. A gdzieby się trafiła różność, albo też paritas votorum, mają raz, dwa, trzy znowu per vota puścić i przy tej stronie konkluzja zostawać ma, która za sobą dowodów prawnych więcej będzie miała, a potym major pars konkludować ma. A iż wszystkie ziemie panów duchownych, którekolwiek w Ziemstwie, w Grodzie, w Urzędzie Podkomorskim prawa pisanego sądzone były i będą, z mocy albo z apelacji i jakimkolwiek inszym obyczajem przypadły, albo przypadać będą, przed tymże Trybunałem  podług prawa pospolitego odprawowane być mają. […]

Co sądzić mają

Sądzić mają causas omnes er singulas, od sądów ziemskich, Grodzkich, Podkomorskic, Komisarskich in causis divisionis bonorum, Wiecowych, permotiones, apellationes, remissiones, limitationes, et alio quovis modo, i wszystkie insze generaliter, którekolwiek na Sejm, albo za dworem naszym Królewskim, tam ab officijs, quam ex officijs occasione non factae exeqvutionis decreti, vel decretorum, judicuj Tribunalis generalis Regni, hujus ultimeae instantiae , in his rebus quae quae judicio hujus Tribunalis judicandae incumbunt, et judicatae fuerint: et aliorum gravaminum ex judicijs, sive officijs Capitaneorum et eorum officialium, circa administrationem justitiae illatorum. Tych wszystkich kauz, które bądź in judicijs ultimae instanntiae, bądź w Ziemstwie albo w Grodzie przesądzone y ad locorum Capitaneos pro exeqvutione facienda odesłane, gdzieby podług tychże remissyi bez wszelkich przewłok exequowane nie były, także kauzy od które od jakichkolwiek Trybunałów ultimae instantiae przeszłych, w Województwach uchwalonych przypadały, i insze i wszelkie sprawy, którekolwiek tak z dawnych jako i z nowych pozwów, przypozwów przypadać będą, a temu Trybunałowi należeć będą. […]

Miejsca Sądom

W Wielkiej Polsce Piotrków, do którego te Województwa należeć będą: Poznańskie, Kaliskie, Sieradzkie, Ziemia Wieluńska, Łęczyckie, Brzeskie, Inowrocławskie, Ziemia Dobrzyńska, Mazowieckie, Płockie, Rawskie.

W Małej Polszcze Lublin, co którego te województwa należeć będą: Krakowskie, Sandomierskie, Ruskie, Podolskie, Lubelckie, Bełskie, Podlaskie, z tym dodatkiem: iż ci sędziowie wszyscy odsądziwszy Wielkiej Polski Województwa w Piotrkowie, mają zassie jechać na czas niżej oznaczony do Lublina i także tam osądzić województwa Małej Polski. […]

Prusy

Województwa Pruskie przy swych sądziech zostawujemy, tak, że onych nie Trybunał, ale My sami sądzić będziemy

Xięstwa Litewskiego sądy

A w Wielkim Xięstwie Litewskim przy swych prawach, według poprzysiężenia Unij zostaną, poprawę statutu swego wedle konstytucyi w Lublinie w roku sześćdziesiątym dziewiątym uczynionej i wedle poprzysiężenia Króla Jegomości Henryka i naszego, wcale zachowując, jakoż ku poprawie tych spraw sądowych Wielkiego Xięstwa Litewskiego i sejmiki w województwach Wielkiego Xięstwa Litewskiego naznaczamy w tym roku 1578 miesiąca maja 23 dnia; a z tych sejmików większy zjazd mają mieć Stany W.X.Lit., dla tejże poprawy statutu praw ich, w Nowogródku na pewny czas na dzień św. Michała, w tymże to roku teraźniejszym. A stąd mają tę poprawę przynieść na Sejm Koronny pierwszy, ku konfirmacyi naszej. […]

 

(Volumina Legum t. II, Petersburg 1859, s. 182-187)

Stephan, by the grace of God, King of Poland, Grand Duke of Lithuania, Russia, Prussia, and the territories of Mazovia, Samogitia, Livonia, Volhynia, Podlasie, Kiev and Transylvania, etc.

To be known far and wide, we announce, to each and all who need to know, the ordinances that we have set forth.

The Order of Appointing Judges

In every Province, in every land, in every place wherein old custom dictate the appointment of judges; we designate authoritate praesentis Conventus, the day and time, that is, the first Monday after the birth of Mary of each respective year, for the appointment of judges for the courts judiciorum generalium ordinariorum Tribunalis Regni [...].

Appointment of Judges

During aforementioned councils, each Province shall jointly reach a decision to appoint one single person of reverence, dignity, virtue, lawfulness and righteousness. [...]

The tenure of these appointees may last no longer than to the other court and subsequent judges shall be ad hoc idem judicium sive Tribunal generale appointed at a time and day as defined above. Furthermore, a period of four years must elapse before each judge be allowed to serve the office again, unless a Province governor, nemine contradicente, agrees to grant exception and successfully solicits such favour from said judge. [...]
How should they judge and the matters of clergy

They are to judge fairly in congruence with the register  of the Provincein which they vote while at all times availing themselves of the Common Law of the Land and of the Lord, whose justice shall be their guiding light. Judges are to pass decrees ex scripto, on which two or three judges are to place their respective signatures. Wherever contention occurs, or paritas votorum, they are to proceed with one, two, three per vota so as to grant favour to the side with more legal evidence, and subsequently conclude major pars. All the lands in the possession of the clergy, whether falling under the Zemstvo  Borough or Chamberlain Office law, are to be adjudicated, regardless of any custom or appeal, by the aforementioned Tribunal in congruence with the Common Law. [...]

What are they to judge

They are to judge causas omnes er singulas, in Land Tribunals, Burough or Chamberlain courts, in causis divisionis bonorum, at Rally Courts, permotiones, apellationes, remissiones, limitationes, et alio quovis modo, and all others generaliter, Sejm, or pertaining to the Royal Court, tam ab officijs, quam ex officijs occasione non factae exeqvutionis decreti, aka decretorum, judicuj Tribunalis generalis Regni, hujus ultimeae instantiae, in his rebus quae quae judicio hujus Tribunalis judicandae incumbunter, et judic et aliorum gravaminum ex judicijs, sive officijs Capitaneorum et eorum officialium, circa administrationem justitiae illatorum. All cases which were either in judicijs ultimae instanntiae, or in the Zemstvo or Burough prejudged, y ad locorum Capitaneos pro exeqvutione facienda relegated, wherein under such conditions remain unexecuted, also cases which fell from any past Tribunals ultimae instantiae under the jurisdiction of Provinces, and all other matters, be it old or present appeals, will be adjudicated by this Tribunal. [...]

Places for courts

In Great Poland of Piotrków, to which these Provinces shall belong: Poznańskie, Kaliskie, Sieradzkie, Ziemia Wieluń, Łęczyckie, Brzeskie, Inowrocławskie, Ziemia Dobrzyńska, Mazowieckie, Płockie, Rawskie.

In Lesser Poland of Lublin, to which these Provinces shall belong: Krakowskie, Sandomierskie, Ruskie, Podolskie, Lubelckie, Bełskie, Podlaskie, with the following proviso: those judges who have adjudicated the Provinces of Great Poland in Piotrków are to subsequently make way do Lublin and there adjudicate the Provinces of Lesser Poland for a period specified below. [...]

Prussia

Prussian Provinces shall under our judges fall hence not the Tribunal but we ourselves shall adjudicate.

Lithuanian Kingdom Courts

The Grand Duchy of Lithuania shall adhere to its laws as established by the Union, the improvement of its statute as per the constitution of Lublin, 1569 and in congruence with the oath sworn by His Majesty Henryk and ours, in toto  retaining, for the betterment of such judicial cases of the Grand Duchy of Lithuania, while designating the regional councils of Provinces to convene on the 23rd of May of the following year 1578. A greater congress is to be held on the Feast of the Archangels in Nowogródek for the States W.X.Lit. for the betterment of their laws, also this year. This betterment is to be brought fourth to the Sejm of the Commonwealth, for our confirmation. [...]

 

(Volumina Legum vol. II, St. Petersburg 1859, pp. 182­-187)

Pobierz oryginalny tekst