Wybierz okres
15 stycznia 1505

Konstytucja nihil novi

Kontekst historyczny

Konstytucja nihil novi została uchwalona na sejmie walnym w Radomiu w 1505 roku. Uchwała stanowiła jeden z etapów konfliktu między złożoną z możnowładców radą królewską a zdobywającą coraz większy wpływ na ustrój państwa reprezentacją szlachty, skupioną w izbie niższej parlamentu, Izbie Poselskiej. Próbą ograniczenia wpływu posłów na ustawodawstwo był przywilej mielnicki z 30 października 1501 roku, marginalizujący znaczenie Izby Poselskiej w dwuizbowym Sejmie. Reakcją szlachty było najpierw jego unieważnienie, a potem (1504) uchwalenie konstytucji (tym terminem określano w Rzeczypospolitej szlacheckiej ustawy) zakazującej alienacji dóbr królewskich na rzecz możnowładztwa. Kolejnym krokiem była poniższa konstytucja.

Konstytucja całkowicie unieważniała przywilej mielnicki i poważnie ograniczała kompetencje prawodawcze króla i senatu, zakazując dokonywania zmian w prawie bez uzyskania zgody senatorów i szlachty reprezentowanej w Izbie Poselskiej. Zasada nihil novi oznaczała ugruntowanie pozycji dwuizbowego parlamentu w systemie politycznym państwa polsko-litewskiego. Od tego momentu parlament, a zwłaszcza Izba Poselska, uzyskały faktycznie status najwyższej władzy w państwie. Funkcjonowanie sejmu miało teraz zależeć od sprawnego współdziałania króla, rady królewskiej (Senatu) i posłów ziemskich (Izby Poselskiej).

Konstytucja 1505 roku uznawana jest przez historyków państwa i prawa za początek demokracji szlacheckiej w Rzeczpospolitej.

Treść dokumentu

De non faciendis constitutionibus sine consensu Consiliariorum et Nuntiorum Terrestrium
 
Quoniam jura communia et constitutiones publicae non unum, sed communem populum afficiunt, itaque in hac Radomiensi Conventione cum universis Regni nostri Praelatis, Consiliarijs, Baronibus et Nuntijs Terrarum, aequum et rationabile censuimus, ac etiam statuimus, ut deinceps futuris temporibus perpetuis, nihil novi constitui debeat per Nos et successores nostros sine communi Consiliariorum et Nuntiorum Terrestrium consensu, quod fieret in praejudicium gravamenque Reipublicae, et damnum atqe incommodum cujuslibet privatum, ad innovationemque juris comunis et publicae libertatis.
 
Volumina legum, t. 1, 1859, s. 300.
Ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz ze wszystkiemi królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy, jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego (nihil novi) stanowionem być nie ma przez nas i naszych następców, bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej.
 
Historia ustroju i prawa w Polsce do 1772/1795. Wybór źródeł, red. S. Godek, M Wilczek-Karczewska, Warszawa 2006, s. 65.
Since the general laws and public acts pertain not to the individual, but rather to the whole populus, therefore, at this General Sejm convened in Radom, together with all the prelates, councilors, and landed deputies of our Kingdom, we have deemed it fitting and just, and indeed hereby ordain, that henceforth, and into future times perpetual, nothing new [Lat., nihil novi] shall be constituted whether by us or by our successors without the common consent of the senators and the landed envoys that shall be detrimental or burdensome to the Rzeczpospolita [Commonwealth], or harmful or injurious to anyone, or be intended to amend the general law and public liberty.
 
Translated © by Tristan Korecki, Philip Earl Steele
Pobierz oryginalny tekst