Wybierz okres
24 października 1773

Uniwersał Komisji Edukacji Narodowej z 24 października 1773 roku

Kontekst historyczny

W roku 1773 zakon jezuitów został rozwiązany przez papieża Klemensa XIV. Wymusiło to zasadnicze zmiany w organizacji edukacji w Rzeczypospolitej, gdyż to właśnie ten zakon w ogromnym stopniu odpowiadał za organizację edukacji na poziomie podstawowym i średnim na jej terenie.

W celu zaradzenia kryzysowi utworzono Komisję Edukacji Narodowej (KEN). Powstała ona formalnie na mocy uchwały Sejmu z 14 października 1773 i przejęła majątek skasowanego zakonu jezuitów. Inicjatorem jej powstania był ksiądz Hugo Kołłątaj (1750-1812), który jednak nie wszedł ani w jej skład, ani w skład Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. To drugie, utworzone 10 lutego 1775 roku w Warszawie, zajmowało się opracowaniem i wydawaniem podręczników oraz programów szkolnych. Jego inicjatorem i sekretarzem był ksiądz Grzegorz Piramowicz (1735-1801).

Grunt dla działalności KEN stworzyły idee oświeceniowe. Zadaniem Komisji stało się opracowanie nowego programu nauczania, reorganizacja oraz stworzenie od podstaw systemu szkół średnich czy utworzenie seminariów nauczycielskich przy uniwersytetach (również reformowanych). Ograniczono naukę języka łacińskiego, rozszerzając nauczanie w języku polskim, a także wprowadzono regularną naukę przedmiotów ścisłych – historii naturalnej, fizyki, geometrii. Niektóre z podręczników opracowanych w tym czasie pozostawały w użyciu przez cały wiek XIX. Poprzez swoje działania KEN przyczyniała się do laicyzacji i upaństwowienia szkolnictwa w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a także do kreowania nowego wzorca osobowego obywatela-ziemianina i rozpowszechnienia ważnej doktryny społeczno-ekonomicznej oświecenia: fizjokratyzmu.

W Uniwersale z dnia 24 października 1773 r. Komisja zapowiada reformę polskiej edukacji i zainicjowanie działalności od określenia swych celów. Składały się na nie m.in. nadanie kształceniu i wychowaniu polskiej młodzieży charakteru narodowego i obywatelskiego.

Treść dokumentu

Komisja Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W.X. Litewskiego

Srogie okoliczności i kłopotliwe zatrudnienia nie mogły przed pra­wodawczą Rzeczypospolitej troskliwością ukryć pierwszej naro­dów wszystkich potrzeby, i istotnej towarzystwa ludzkiego twier­dzy. Dostrzegła ona, że ćwiczenie i edukacja młodzi jest jedynym dla państw ciągłego uszczęśliwienia warunkiem. Czuje ta matka stroskana i widzi, że będąc na liczbie obywatelów uszkodzoną, na zdolności i przygotowaniu ich do usług swoich całe ubezpiecze­nie swoje zakładać powinna. Niechże jej nad tobą, godny poli­towania narodzie, czujność i pieczołowitość własnymi się ogłosi słowy! Czytaj z uszanowaniem wypisany wiernie jej wyrok!

Ustanowienie Komisji nad edukacją młodzi narodowej szlacheckiej dozór mającej.
 
Ponieważ Ociec Święty przez wydaną do wszystkich państw chrześ­cijańskich bullę, niebawnie w państwach Rzeczypospolitej publikowa­ną być mającą, skonfiskował institutum zakonu XX. jezuitów, którzy w kraju większą część funduszów, na edukacją młodzi destynowanych. i większą część edukacji, za dozwoleniem Rzeczypospolitej wieloma konstytucjami nadanym utrzymywali – więc ażeby z tych okolicz­ności Rzeczpospolita tak co do edukacji młodzi krajowej, jako też co do dóbr i majątków nie ponosiła uszczerbku, takowe czyniemy rozrządzenie:
1-mo. Ustanawiamy komisją w Warszawie odprawować się mającą do edukacji młodzi szlacheckiej pod protekcją Jego Królewskiej Mości Pana naszego Miłościwego, do której ex senatu et ministerio WW. Ignacego Massalskiego biskupa wileńskiego, książęcia Poniatowskiego biskupa płockiego, Sułkowskiego wojewodę gnieźnieńskie¬go, Chreptowicza podkanclerzego litewskiego, ex ordine equestri Ignacego Potockiego pisarza litewskiego, książęcia Adama Czartoryskiego generała ziem podolskich, Andrzeja Zamoyskiego kawale¬ra Orderu Orła Białego, Ponińskiego starostę kopajnickiego, wyzna-czamy. Ta Komisja pod prezydencją wzmiankowanego J W. Imci księdza biskupa wileńskiego lub in absentia jego pod prezydencją pierwszego in ordine komisarzów odprawiać się będzie. Funkcja komisarzów teraz wyznaczonych do sejmu ordynaryjnego w roku, da Bóg, 1780 trwać ma, a naówczas, gdy się stanom Rzeczy¬pospolitej tak zdawać będzie, ciż sami potwierdzeni albo odmienieni por sexennium też funkcją sprawować będą; w przypadku śmierci na którego z komisarzów albo złożenia komisarstwa per recessu officiosum od niego – Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy inszego sposobem przepisanymi dla Komisji Skarbowej i Wojskowej w konstytucji 1764 substituere zechce. Odtąd tedy wszystkie general¬nie akademie, gimnazja, kolonie akademickie, szkoły publiczne, żadnych nie wyłączając, z tym wszystkim, co tylko do wydosko¬nalenia nauk i ćwiczenia w nich młodzi szlacheckiej ściągać się może, pod dozór i rozporządzenie Komisji tej oddajemy oraz ordynacji ułożenie względem czynności jej do aprobacji albo po¬prawy przez nas zlecamy.
2-do. Do funduszów w majątkach leżących i ruchomych ks. jezuitów JWW. lch Mć marszałkowie konfederacji koronnej i litewskiej wyznaczą lustratorów, według potrzeby po dwóch lub wię­cej do każdego kolegium i pod nim będących rezydencji, domów misji i dóbr wszystkich, używając do tej pracy, dla oszczędzenia kosztów, osób blisko tychże kolegiów, rezydencji domów i dóbr mieszkających obywatelów osiadłych.

Ci lustratorowi wyraźnie ad hunc actum przysięgli być mają: więc w kancelariach grodzkich in propriis districtibus, w których kollegja leżą, te przysięgę iuxta rotam przez nas acceptam, do instrukcji adjungendam przed zaczęciem funkcji wykonać, i wykonanej świadectwo autentyczne ex actis przed Komisją Edukacji Narodowej przełożoną producere powinni będą: że zaś rozporządzenie osób duchownych, strój i regułę odmienną mieć odtąd mających, utrzymanie po kościołach nabożeństwa i wiadomość o sprzętach kościelnych przytomność deputowanych a loco rum ordinariis potrzebną czyni, więc wolno będzie J. OO. J. WW. Jchmość XX. Arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i biskupom wybrać i wyprawić osoby duchowne do tego zdolne, którzy etiam przy spisywaniu przez lustratorów Rzeczypospolitej wszelkich kościelnych sprzętów obecni być mogą.

Ci zaś lustratorowi od Rzeczypospolitej zesłani we wszystkich zatrudnieniach i wątpliwościach do wspomnionej komisji nauk referować się tenebuntur, a ta rezolucje dawać będzie, i po lustracji ad summum we dwóch miesiącach czasu skończyć się powinnej, całe opus lustratorów przed nami ukażą.
A tymczasem niżeli Rzeczpospolita finalnie w tym wszystkim rozporządzenia poczyni, żeby szkoły publiczne nie ustawały i księża jezuici kapłanami świeckimi zostać mający, sine convenienti victu et amictu et sine deservita pod ten czas mercade, tudzież scholastici et novitii, którzy nie będą potrzebni do pracy i usługi publicznej podług przyszłego rozporządzenia, bez sposobu do przybrania się w inszy strój, do dostania się w domy rodziców, albo krewnych, a laicy osobliwie w wieku już podeszłym do prac niezdolnym, żeby bez sposobu do życia nie zostawali, naznaczamy sumę 300.000 złotych polskich z dochodów tychże dóbr jezuickich, którą to sumą dysponować ma wolność Komisja Edukacji na wyżej wyrażone potrzeby per intervallum dwóch miesięcy.

Owóż dla nas, do nowej Komisji wyznaczonych rozkaz najszacowniejszy, owóż najmilsi współobywatele jawna dla was dobroczynnej matki staranność; opatruje wam, kochani bracia, sama sposoby, jakbyście w znakomite dla niej urastali podpory: zawdzięczajcież jej najpilniejszą ochotą i usiłowaniem. Daje nam Rzeczpospolita możność doskonalszej przygotowania potomności: chwytajmy się z naszej strony skwapliwie tego jedynego wypłacenia się Ojczyźnie środka. A tak połączywszy zobopólne chęci, miejmy się do tego zba­wiennego dzieła, i całe już upadłe Rzeczypospolitej nadzieje pod­nośmy czym prędzej: wszakże przykładu nauki ani prawidła doskonałości zasięgać z daleka nie będziemy: patrzaj szlachetna młodzi na swojego Króla, to wszystko w nim jednym najdziesz, który protekcję edukacji twojej między za­szczyty majestatu swego pomieścić nie zbraniał się.

Z mocy przeto nam danej zalecamy wszystkim akademjom, szkołom i wszelkim nauki miejscom,   ażeby w niczym najmniej­szej nie czyniły przerwy i aby tak nauczyciele, jak uczniowie w spokojnej pracowitości nie odwiecznego rozrządzenia naszego doczekiwali. Rektorów zaś i przełożonych wszystkich jak naj­ściślej obowiązujemy, ażeby in spatio sześciu niedziel stan szkół i nauk pod zwierzchnością swoją będących, jak najdokład­niej opisany, do nas odsyłali pod adresem do Komisji Eduka­cji Narodowej.

Nadto miłością dobra powszechnego ich zaklinamy, ażeby myśli swoje względem poprawy nauk, jako się zdać każdemu najlepiej będzie, nam oświadczyli upewniając, że cokolwiek najdziem pożytecznego istotnie dla obywatelskiej edukacji w ich radach, zachowawszy wdzięczność dla wynalazcy, wszytkiego tego użyć nie omieszkamy.

Dan w Warszawie, roku 1773, miesiąca października, dwu­dziestego czwartego dnia.

Ignacy kniaź Massalski, biskup wileński, prezydent.

Michał książę Poniatowski, biskup płocki.

August książę Sułkowski, wojewoda gnieźnieński.

Joachim Chreptowicz, podkanclerzy W. Ks. Lit.

Ignacy Potocki, pisarz W. W. Ks. Lit.

Andrzej Zamoyski, kawaler orderu Orła Białego.

(Ustawodawstwo szkolne za czasów Komisji Edukacji Narodowej, oprac. J. Lewicki, Kraków 1925, s. 1-5)

The Commission of National Education of the Polish Crown and the Grand Duchy of Lithuania

The adverse circumstances and serious concerns could not hide the most basic need of all nations and the foundation of every society from the legislative care of the Commonwealth. It has noticed that the upbringing and education of the youth is the only condition for a country’s continuous well-being. The caring mother feels and sees that – with the number of its inhabitants cut – it should put all of its effort in improving their skills and preparing them to their service to her. Let her vigilance and care pronounce itself to you, pitiable nation! Read her rulings with due respect!

The establishment of a commission with supervision over the education of the noble youth

Through his bull issued to all Christian states and soon to be published in the Commonwealth, the Holy Father suppressed the Society of Jesus, who – with permission from the Commonwealth granted through many constitutions – maintained the education of young people and managed most of the resources devoted to this purpose. In order to prevent any damage to the education of our youth or to national goods and riches that could result from the suppression of the Society, we are announcing the following decisions:
Firstly: We establish a commission in Warsaw devoted to the education of our noble youth under the protection of his Royal Majesty and appoint to it ex senatu et ministerio Bishop of Vilnius Ignacy Massalski, Bishop of Płock Prince Michał Poniatowski, Gniezno Province Governor August Sułkowski, Grand Chancellor of Lithuania Joachim Chreptowicz, ex ordine equestri Lithuanian man of letters Ignacy Potowski, Crown General of Podolia Prince Adam Czartoryski, Knight of the Order of the White Eagle Andrzej Zamoyski and Kopanica County Governor Antoni Poniński. The Commission will be presided over by above-mentioned Bishop of Vilnius Ignacy Massalski or – in his absence – the first Commissioner in ordine. The Commissioners today appointed shall serve their function until the day of the ordinary session of the Sejm in – God willing – 1780. Thereupon, according to the will of the estates of the Commonwealth, they will be either appointed anew or replaced and shall serve their function again por sexennium. In case of death of any of the Commissioners or in case of one’s resignation per recessu officiosum, His Royal Majesty will appoint a substituere in accordance with the regulations applying to the Treasury and Military Commissions found in the Constitution of 1764. We hereby hand over all general academies, gymnasia, high schools and state schools with no exceptions, including everything that can serve to improve sciences and education of young people, under the supervision and management of the Commission and order that the Commission prepare a statute describing their activities and submit it to us for approval or improvement.
Secondly: Crown and Lithuanian Confederation Marshals shall appoint inspectors to control and register all personal and real property of the Jesuits. Depending on the need, there shall be at least two inspectors per each college, including all its residences, mission houses and other goods. For economic reasons, the inspectors will be supported in their work by local citizens living near the colleges, residences, houses and goods.

In order to work as inspectors, the appointed ones shall swear an oath, whose form shall be accepted by us. The oaths have be taken before they start serving their function in the municipal offices in those districts where the respective colleges are located, and the Commission of National Education shall receive an original testimony of their oath. Since it seems necessary to manage as well clergymen, who will now have different attire and rule, continue church service and gather information on church equipment, the Bishop of Gniezno and other bishops will be allowed to appoint and send persons fit for the task to accompany the inspectors of the Commonwealth while the latter work on the inventories of all church equipment.

The inspectors of the Commonwealth shall refer to the Commission of Education with all their doubts so that the Commission can propose appropriate resolutions. After their work, which should end in two months, the inspectors shall present their opus to us.
And until the Commonwealth passes all the necessary orders and decisions, we put a sum of 300.000 Polish zlotys from the income gathered from the Jesuits’ property at the disposal of the Commission of National Education per intervallum of two months to maintain the functioning of state schools and support those Jesuits who will now become secular clergymen, sine convenienti victu et amictu et sine deservita or scholastici et novitii, who will not be needed for work and public service according to future decisions, who will not be able to change the order, reach their parents’ or relatives’ houses or who have already reached such an age that they are unfit to work.

The diligence of our caring mother finds ways for you, dearest fellow citizens appointed to the Commission, to support her with your service. Serve her most willingly and with all your strength. The Commonwealth gives us a chance to shape our future generations. Let us eagerly serve this role, which is the only way in which we can repay our Homeland. Combining our good intentions, let us focus on this great work and immediately start raising the faded hopes of the Commonwealth. After all, we do not have to look far for the greatest example of perfection: look, dear noble youth, at your King, and you will find all that in the one who has not hesitated to include the protection of your education in the honours of his majesty.

Enjoying the authority granted to us, we therefore recommend all academies, schools and other educational institutions to take no breaks from their work so that both teachers and students can await our decisions while working in peace. All rectors and superiors are requested to regularly send us as detailed reports as possible on the state of the schools and education under their supervision in spatio of six Sundays, at the address of the Commission of National Education.

We also implore them, for the sake of the common good, to share their own thoughts and ideas on improvements to education with us and assure them that we will certainly use every idea that we consider beneficial for national education found in their advice with deepest gratitude for its proponent.

Signed in Warsaw on the twenty-fourth day of October in 1773

Ignacy Massalski, Bishop of Vilnius, President.

Prince Michał Poniatowski, Bishop of Płock.

Prince August Sułkowski, Gniezno Province Governor.

Joachim Chreptowicz, Grand Chancellor of Lithuania.

Ignacy Potocki, man of letters from the Grand Duchy of Lithuania.

Andrzej Zamoyski, Knight of the Order of the White Eagle.

(Ustawodawstwo szkolne za czasów Komisji Edukacji Narodowej [Education legislation during the times of the Commission of National Education], ed. J. Lewicki [Kraków, 1925], pp. 1–5)

Pobierz oryginalny tekst